Rečnik arhitektonskog projektovanja (A)

19.10.2012. | Gradjevinarstvo.rs

U narednih nekoliko tekstova predstavićemo vam "Rečnik arhitektonskog projektovanja", autora Slobodana Maldinija, koji može biti od velike pomoći kako studentima arhitekture, tako i već svršenim arhitektama. Rečnik ovog tipa je štivo kome se svi vraćaju. Danas vam prenosimo pojmove iz arhitektonskog projektovanja koji počinju na slovo A.

AD HOC PROJEKAT - Projekat, često kolaž, kod kojeg je svaki deo objekta ili svaki element kompleksa objekata dizajniran sa minimalnim odnosom prema celini. Projekti adhokizma često uključuju elemente preuzete iz kataloga.

AGREGACIJA U ARHITEKTURI - Pojam agregacije u arhitekturi dao je Manfredo Tafuri (“Projekt i utopija”), po kojem agregaciju predstavlja nagomilavanje, sakupljanje, zbijanje. Takođe, to je pridruživanje, primanje osobina jednog arhitektonskog stila.

AKCIJA U SOCIJALNOM PROSTORU - Osetljivo pitanje ljudskih potreba najpre nas upućuje na sve vidove ljudske kooperacije i uzajamnog podsticanja kao i na direktne odnose sa materijalnim objektima - predmetima upotrebe i orudja. U mogućnosti smo, da prema filosofskoj definiciji prakse, odredimo i polje interesa: (1) odnos prema predmetima i dejstvovanje u socijalnom prostoru obrazuje niz potreba za različite oblike prostora - u prvom redu uslove da se potrebe u promenljivom prostoru razvijaju, stvaraju, ukidaju, da se odnosi prema predmetima, osobama ili institucijama ne zatvaraju u idealne sisteme veličina; (2) socijalni prostor je višeznačan, promenljiv, iščezljiv, modelira se prema vrstama ljudskih organizacija; (3) socijalni prostor je osobeni znak svakodnevlja, osposobljen i usmeren na ljudsko ponašanje; (4) socijalni prostor orijentiše i motiviše, pa se ne može izgradjivati samo na nivou primarnih odnosa korisnika i predmeta; (5) svrsishodno delanje otvara za prostor niz potreba čija se nužnost i mogućnost ne zatvara u sistem, ona je podsticajna za uvek nove doprinose, novi razvoj oblika potreba za proširivanjem njihovog smisla; (6) saznanje o promenljivim osobinama potreba iziskuju potrebu praćenja i organizovanog ispitivanja njihovih razvojnih mogućnosti - što sve znači da cilj nije u izgradjivanju završnih modela.

“Sloboda leži u neograničenom ličnom izboru i sopstvenom izražavanju” - su osnovna opredeljenja predstavnika teorije i prakse akcije u socijalnom prostoru, i to od marginalne arh. sveta posebno u SAD-a, a koja zamenjuje tehničku perfekciju, kopenhaške komune Kristijanija - planirane za stanovnike sa njima, a za razliku gde to čine isključivo stručnjaci, do utopijskih projekata i nekih ostvarenja Gaudi-ja, Cheval-a i Soleri-ja. Ove težnje, tj. veze u različitom obliku ispituju načine kako “umetnost novog doba postaje funkcija u odnosu izmedju čoveka i njegovog bivstvovanja u svetu; ona pruža nacrte, koji, u skladu sa razvojem čovekovog stava prema svojoj okolini i prema sebi samom, teži da iz stvarnosti izvuče njena stalna- promenljiva značenja.”

Akcije ovakve vrste su samo reakcije na stanja koja nimalo ne teže da poprave situaciju, gde se stalno granica kontrolisanosti pomera na račun spontanosti.

Polje susreta odvaja posredno i neposredno učešće korisnika, pri čemu je ovo prvo, posredno učešće korisnika, disciplinarno jasno. U drugom, pak, očekuje se izgradjivanje postupaka, akcija za saodlučivanje, pa se grube greške čine, kada se ova vrsta korisnikovog delovanja poistovećuje prihvatanjem njegovog stručnog amaterizma. To je jedna bojazan, a druga je u birokratizaciji ove akcije koja čini privid saodlučivanju odnosno vrši manipulisanje korisnikom.

AKSIJALAN PLAN (eng. axial plan) - Plan gradjevine isprojektovan longitudinalno ili duž aksisa, ose; odnosno, gradjevina koja nije gradjena prema centralnom planu. V. Plan.

ALOKACIJA (n.lat. allocatio - dodavanje, dodatak) - U arhitektonskom i urbanističkom smislu, dodavanje, dodatak uz jedan postojeći arhitektonski objekat, koji sa njim gradi kompozicionu i funkcionalnu celinu. Na crkvama, to je narteks – priprata, na ostalim objektima to mogu da budu krila gradjevina. Alokacija u urbanističkom smislu predstavlja dodavanje jedne urbane celine – bloka, zone, ulice – postojećoj urbanoj celini. Alokacija kao metoda u arhitektonskom projektovanju i urbanom planiranju predstavlja način da se postojeći ograničen prostor proširi ili da se u postojeću sredinu uvedu novi prostorni elementi.

ALTERNATIVNO PLANIRANJE (eng. alternative planning) - Naziv za urbanističko planiranje i urbanističko projektovanje koje predstavlja alternativu shvatanjima i urbanističkim koncepcijama koje vladaju u jednom periodu. A.p. najčešće predstavlja individualan doprinos pojedinaca ukupnoj urbanističkoj misli, u samom nastanku opredeljenom na utopiju, a redje da bi bio realizovan. Mnogi urbanisti su nudili svoje predloge idealnih alternativa, kao na pr. Bruno Taut sa svojim Centrom zajednice iz 1918.g. ili Tony Garnier sa Industrijskim gradom iz 1904.g. Oba projekta predstavljaju veliki opšti doprinos urb. teoriji i sadrže osnovu utopijskog socijalizma - alternative.

AMBIGVITET, ARHITEKTONSKI (lat. ambiguitas dvoznačnost, dvosmislenost) - Jedan arhitektonski objekat ima ambigvitetno svojstvo ako je njegov karakter, izraz ili značenje dvosmisleno. U arhitekturi, ambigvitet može da bude proizvod namere projektanta ili je to posledica protoka vremena ili pogrešne upotrebe objekta. Arhitektonski jezik je u osnovi ambigvitetan, dvosmislen, jer daje mnoštvo mogućih tumačenja, rešenja. Prostor je polivalentan, multifunkcionalan, pa prema tome i dvosmislen.

ANALITIKA (grč. analutikh) - Teorija analize; veština i metoda raščlanjavanja misli i pojmova u njihove sastavne delove; elementarna logika koja se bavi pojmovima, sudovima i zaključcima.

ANALIZA (grč. analusiz) - Raščlanjavanje, razlaganje celine na njene delove; prikaz, ocena, ocenjivanje; logička analiza predstavlja razlaganje pojma u njegove oznake, suda u njegove delove; psihološka analiza predstavlja raščlanjavanje jedne psihološke predstave u njene elemente; suprotan pojam- sinteza. U urb. i /ili arh. smislu analiza se može vršiti u odnosu na veoma širok broj aspekata konkretnih formi.Tu spadaju, izmedju ostalih, analize u odnosu na prostor:: okruženje, lokaciju, klimu...; vreme odnosno stil; izabrani konstruktivni sklop; urb. i arh. elemente, njihove odnose i sklopove i td.

ANALIZA FORME - Načelno, ovde ćemo obradjivati dva pristupa analizi umetničke/arhitektonske forme: u prvom je to strukturalna analiza, a u drugom istorijska analiza forme.

Prva analiza, strukturalna, traži odgovor na tri grupe problema: faktura, formalne karakteristike i princip izgradjivanja celine. Detaljnije, tu spada, što se problema fakture tiče, zbir metoda pomoću kojih je izvedena jedna forma, objekat, urb. sklop, popis obrade i gradje; druga grupa problema tretira pitanja oblika, veličine, jačine, boje, intervala, materijala, svetlosti i okruženja; treća grupa analizira grupisanje mase/masa. Uočavajući ovde dva polarna proizvoda, tzv. “male i velike forme”, čitav niz kombinacija izmedju ovih, dopušta nam da se odlučimo za odgovarajući način - onaj koji najbolje odgovara delatnoj strani prostora i sredini, gde novi oblik nastaje. Ova dva profesionalna naziva “mala i velika forma”, objašnjavaju da je “mala” - način izgradjivanja sklopa vidljivim grupisanjem jedinica, tako da je njegov sastav lako uočljiv. Spajanjem tih samostalnih tela u odredjenu vrstu sklopa dovelo je, u dosadašnjim uočenim postupcima projektovanja do posebnog naglašavanja površina za kretanje, u oba smera (horizontalni + vertikalni), te one dominiraju celinom. Obrnuto ovom, “velika forma” je jedinstveno telo čiji se delovi ne uočavaju u spoljnjem doživljaju prostora, već su oni sprovedeni u granicama osnovne mase.

Istorijska analiza forme odvija se na trostrukom koloseku, univerzalne istorije oblika, posebne istorije i individualnog razvitka forme, ispitivanjima odakle potiče stvarna istorija koncepta, kakvi su pravci njegovog kretanja i njegova eventualna budućnost. Osnovna je pretpostavka za ovakvo razmišljanje dobro poznavanje sveukupnog, svetskog iskustva, čime se jedan prostorni koncept uvek može odredjivati, uporedjivati i predvidjati njegov razvoj.

U analizi unverzalne istorije oblika može se uočiti kao slučaj male ili velike forme i pojava takve koncepcije ustrojavanja prostora, na Bliskom Istoku ili na Balkanu na pr., i uporedjivati sa sličnim strukturalističkim projektima. Stoga se ne bi mogao prihvatiti naziv za ovakav postupak samo prema oblicima u našem vremenu, jer prava njihova istorija počinje mnogo ranije. Sličan je slučaj i sa većinom nacionalnih istorija prostornih oblika, gde se svaki rezultat odredjuje u složenom istraživanju njihovog razvoja i izvan granica odredjene racionalnosti. U trećem delu - individualnog razvoja forme - uzimajući bilo koji deo strukture, vrši se njeno analiziranje, vrednovanje i upoređivanje.

To je veoma čest slučaj, koji odvodi ka pogrešnim zaključcima o potrebi imitacije nekih oblika prošlosti. Osim mogućnosti da se koncept prostora odredjuje svojom delatnom stranom - šta čini, ili formom - kako čini, ovaj se koncept po svome sveukupnom delovanju, uvrštavanjem u širu prostornu celinu, analizira u smislu njegovog značenja. Tako se utvrđuju njegova bitna svojstva, pa se smisao ponuđenog koncepta označava kao član porodice jednoprostora ili višeprostora u najširem zahvatu, utvrdjuje se njegovo individualno ili društveno značenje.

Analiza forme, na primeru slučaja Mies van der Rohe-a, utvrđuje postupak sa velikom formom, čiji je smisao (analiza smisla) stalno dogradjivanje koncepta “kutije”; tako ovaj iskaz u delu analize smisla obuhvata sve bitne oblike rada ovog arhitekte. Za ovu vrstu analize forme, posebno u kritičko istorijskom delovanju, imamo i velike razlike u tumačenjima pojava. Takav je slučaj neslaganje u mišljenjima o proceni moderne arh. filozofa Ernst-a Bloch-a (1885-1977) i Siegfrid-a Giedion-a (1888-1968). Poznato je da su pioniri moderne arh. još od dvadesetih godina XX v. isticali brod kao metaforu za prasimbol kuće - Nojevog kovčega. S. Giedion vidi u “pokretnoj” kući vezu prostora i vremena - “prostor-vreme-kontinuum”, dok E. Bloch kaže: “Danas kuće mnogo gde izgledaju kao da su spremne za put....iznutra su svetle i gole poput bolesničkih soba, izvana deluju poput kutija na pomičnim nogarima, ali i poput brodova... U svemu tome ima neko značenje jedino smeranje tih pojava da otputuju same, iz sebe, ima upravo kuća kao brod”. Ova dva ispoljena mišljenja, Bloch - ovo razjedinjenje i Giedion - ovo ujedinjenje nauke i umetnosti u delu prostora, pokazuju koja su značenja dobila, sa ovim mišljenjima, primat. Očigledno isticanje socijalnog udela, uz sva njegova iskustva preživljenog fašizma, stavila je za Bloch-a u drugi plan i neke konceptualne odlike čije se teorijsko značenje ne može, u ovom slučaju, zaobići. Ima isuviše slučajeva čije bi navodjenje govorilo o manipulacijama u oblasti ove analize, pri čemu su na prvom mestu sve prakse totalitarnih režima.

ANALIZA KONFORA OBJEKTA - Prilikom arhitektonskog projektovanja vrši se analiza konfora objekta, i to: upotrebnog konfora, vizuelnog konfora, vazdušnog konfora, akustičnog konfora i dr.

ANALIZA KVALITETA KOMUNIKACIJA - Prilikom arhitektonskog projektovanja, vrši se analiza kvaliteta: horizontalnih., vertikalnih, primarnih i sekundarnih komunikacija; komunikacija i veza u i izvan objekta i td.

ANALIZA MERA I DIMENZIJA - Vrši se kao: analiza veličine prostorije, analiza odnosa prostorija, analiza veličina prostorija, analiza odnosa medju prostorijama – stambeni/ radni/ servisni/ komunikacioni.

ANALIZA MOGUĆEG PONAŠANJA KORISNIKA - Predstavlja tip sociološke i pihološke analize, gde je potrebno utvrditi sheme ponašanja korisnika u jednom prostoru i medjuzavisnost promena ponašanja u odnosu na promene u datom prostoru.

ANALIZA PROSTORA, FORMALISTIČKA - V. Formalikstička analiza prostora

ANALIZA PROSTORNE JEDINICE - Vrši se kao: studija jedinice, studija komunikacije, analiza medjusobnih elemenata prostorne jedinice. Analiza struktura prostorne jedinice vrši se kao analiza inicijalne fleksibilnosti strukture, analiza primarne fleksibilnosti strukture.

ANALIZA SKLOPA - Prilikom arhitektonskog projektovanja, vrši se analiza sklopa arhitektonskog objekta. Analiza sklopa se vrši kao: saobraćajna analiza sklopa, funkcionalna analiza sklopa, analiza odnosa površina sklopa, analiza medjuzavisnosti elemenata sklopa. Analiza zona sklopa obuhvata: analizu ulazne zone sklopa, analizu javne zone sklopa, analizu privatne zone sklopa, analizu servisne zone sklopa, analiza komunikacione zone.

ANALIZA UTICAJA NA OKRUŽENJE (AUO) - AUO su studije koje se preduzimaju sa ciljem utvrdjivanja i ocene uticaja koje predložene aktivnosti/projekat može imati na životnu sredinu tokom eksploatacionog veka. AUO je sastavni deo procesa planiranja, odnosno procedure donošenja odluka o razvoju; provera kojoj podleže predlog na ovaj način omogućava bolje i ekološki odgovorno odlučivanje. Na osnovu nalaza i zaključaka AUO studije predloženi projekat/plan se odobrava ili ne, odnosno, utvrdjuju se uslovi pod kojima se odobrava izgradnja i eksploatacija. Studijom se utvrdjuju i ocenjuju uticaji na životnu sredinu, ljudsko zdravlje i ukupnu dobrobit u ekološkom smislu, za različite vremenske horizonte i prostorni obuhvat. Takođe, predlažu se alternativna rešenja, ukoliko je potrebno, mere za ublažavanje negativnih uticaja kao i način i instrumenti za uspostavljanje kontrole nad uticajima. AUO spada u grupu opštih instrumenata za uspostavljanje kontrole nad prostornim razvojem, očuvanjem i zaštitom životne sredine. U zemljama koje kvalitet životne sredine i očuvanje životne sredine stavljaju u rang razvojnih prioriteta (na pr. u Holandiji je to treći po važnosti razvojni cilj), AUO je takodje instrument za realizaciju razvojnih ciljeva. U dosadašnjoj praksi niza zemalja AUO je radjena uglavnom za projekte objekata, sa širokom tendencijom proširivanja obaveznosti i na programe, planove i politike ukupnog urbanog razvoja.

ANALIZA UTICAJA - Predstavlja jednu od prvih arhitektonskih analiza koje je potrebno izvršiti na početku arhitektonskog projektovanja. Analiza uticaja uključuje: prirodne uticaje, ekološke uticaje, socijalne uticaje, kulturne uticaje, ekonomske uticaje, političke uticaje, tehničke uticaje, tehnološke uticaje.

ANALIZA, ARHITEKTONSKA - V. Arhitektonska analiza

ANALIZA, MEHANIČKA - V. Granulometrija

ANALIZA, URBANA - V. Urbana analiza

ANALIZA, URBANISTIČKA - V. Urbanistička analiza

ANALIZE KVALITETA PROSTORNIH JEDINICA - Prilikom arhitektonskog projektovanja vrše se sledeće karakteristične analize kvaliteta prostornih jedinica: pojedinačne analize kvaliteta za svaku jedinicu, funkcionalne analize kvaliteta, postignuti standard, likovni kvalitet, saobraćajni kvalitet, kvalitet veza i međurelacija prostornih jedinica, kvalitet veza unutar jedinice.

ANALIZE PROJEKTA U ODNOSU NA LOKACIJU - U odnosu na lokaciju na kojoj se postavlja jedan arhitektonski objekat, vrše se sledeće analize: analiza prirodnih uticaja, analiza stvorenih uticaja, analiza kolskog saobraćaja, analiza pešačkog saobraćaja, ekonomski prilaz, snabdevanje, analiza orijentacije objekta, analiza dispozicije delova objekta, analiza pristupa objektu, analiza urbanističkog gabarita objekta, analiza urbanističkih vizura, analiza kretanja, analiza zelenih površina.

ANALOGIJA MESTA - Prema Jung-u, “logička misao je misao koja se izražava rečima, koja se obraća spoljašnjem svetu u vidu govora. Analoška ili fantastična misao je osetljiva, slikovita i nema. Ona nije govor, već razmišljanje o stvarima iz prošlosti, čin okrenut ka unutra. Logička misao je razmišljanje pomoću reči. Analoška misao je arhaična, nesvesna i neizražena. Gotovo da ju je nemoguće izraziti rečima.” Pojam a.m. povezuje se sa misaonom arhitekturom pojedinih predstavnika različitih arhitektonskih perioda. A.m. su već same po sebi projekat: one predstavljaju često ključ za razumevanje metoda projektovanja, one su “umetnost sećanja” i osluškivanje specifičnosti jednog mesta koje se pretvara u neprestano pričanje o sopstvenim korenima.

Kao metod projektovanja, a.m. je primenjivao Aldo Rossi u svojoj arhitekturi. Ovaj metod je za njega bio istovremeno logički i analoški.. “Racionalna teorija umetnosti ne želi” – tvrdio je on sam - “da ograniči značenje onoga što treba sagraditi; obzirom da znamo, a to je jasno, ono što smo hteli da kažemo, mi još uvek ne znamo da li je to samo to što smo rekli.” Medjutim, ovako shvaćena analogija mesta, za Rossi-ja postaje ne samo način na koji će svoje slike da napuni mnemotičkim referencama i nesvesnim dejstvom; ona se vezuje za tipologiju i postaje način saznanja i izgradnje urbane stvarnosti.

ANALOGIJA, VIZUELNA - V. Vizuelnaanalogija
 
ANALOGIJSKA ARHITEKTURA - Pojam Alda Rossi-ja kojim je on opisivao sopstvenu arhitekturu u Italiji 1970.-tih, u kojoj je on video analogiju sa istorijskim gradjevinama, vernakularnomarhitekturom, gradjevinarstvom i jednostavnim formama.

ANAMORFOZA (grč. ana-morgsiz: preobražaj, preinačenje) - Preobražaj; fiz.- po optičkim zakonima unakaženo nacrtana slika nekog predmeta, ali tako da izgleda onako kakva treba da je kad se gleda sa izvesne tačke (optička anamorfoza), ili odbijanjem od pogodnog ogledala (katoptrička anamorfoza) i kroz brušena stakla (dioptrička anamorfoza); bot.- nenormalno preobražavanje usled izopačenja ili promene u navikama biljke.

ANATOMIJA ARHITEKTONSKIH OBLIKA (grč.anatomla,) - Naziv za disciplinu u arhitekturi koja se bavi proučavanjem i analizom gradje, sastava, sklopa, medjusobnih odnosa arh. oblika unutar jednog ili više arh. objekata.

ANATOMSKA FUNKCIONALNOST - Funkcionalnost dizajna jednog objekta za ljudsku upotrebu koja je direktno povezana sa čovekovom anatomijom. A.f. stolice ogleda se u prilagodjenosti stolice čovekovoj anatomiji, odnosno, u njenoj udobnosti za čoveka.

ANCESTRALNA FORMA (eng. ancestral form: predački, praotački) - Naziv za praformu, prvobitnu, prauzornu formu.

ANIMOMORFNI STVARALAČKI PROCES - Spoljni organi čula fizički su posrednici između spoljašnjeg, zbiljskog i unutrašnjeg sveta. Što su oni precizniji, bolje obavljaju u oba pravca ulogu posrednika. Međutim, unutrašnje kretanje duhovnih stvaralačkih čestica i senzibilnost kojom se te čestice kao nekom silom - koja se naziva i emotivnom - pomeraju, svrstavaju, usmeravaju i spajaju u neke predstave kao rezultante prethodnih duhovnih odluka, prednacrta i nacrta, ne zbiva se u spoljnjem svetu niti u njegovoj infarstrukturi, već ispod njih, u skrivenim dubinama. U tom svetu unutrašnjeg viđenja ne može biti nereda ni bezvlašća. Za njegov nastanak preduslov je raspolaganje nadčulnim organom unutrašnjeg opažaja. Bez te moći unutrašnjeg opažaja ljudsko biće nije u stanju da upravlja unutrašnjim kretanjem duhovnih stvaralačkih čestica i da ih poveže u snopove delotvornih rezultanti, a još manje da odlučuje o kvalitetivnim pojavama kompozicije, ukoliko ih je i sagledao.

Animomorfni činioci u svojoj pokrenutosti izazivaju stvaralačke procese, a to će reći unutrašnju preokupaciju ličnosti zanesenu rešavanjem nekog problema. U tom procesu učestvuju sile koje predstavljaju stvaraočeve umne sposobnosti i obilje osećajnosti - po dubini i po koloritu - kao i misaoni domet. U svakom umetničkom delu bezuslovne treba ostvariti duhovni otisak umnog lika u datom momentu stvaraočevog umetničkog razvitka, a on će, shodno duhu vremena, biti “n” dimenzionalan. Antropomorfne - čovekomerne - težnje i predstave, kao i svako raspravljenje o njima, savetno je jednom za uvek isključiti iz stvaraočeve duhovne strukture.

ANONIMNA ARHITEKTURA - Naziv za arhitekturu kod koje nije moguće utvrditi njenog stvaraoca ili graditelja, odnosno, oni su nepoznati ili nebitni. Takođe, naziv za bezimenu arh. nepoznatog stvaraoca. A.a. je često tradicionalna ili narodna arh., ali može da bude veoma karakteristična, značajna pa i monumntalna. A.a. monumentalnog karaktera, nepoznata podjednako laicima i naučnicima, nalazi se , na pr. u Peruu, na pola puta između Kuska i Maču Pičua, gde leži drevni kompleks pozorišta, kome nema ravna nigde u svetu. Ovaj kompleks, čiji su graditelji bili pripadnici plemena Maras, obuhvata pet pozorišta, izvanredne akustike.

ANONIMNI DIZAJN (eng. anonimous design) - Pojam koji obuhvata mas proizvedene artikle kod kojih je dizajner ostao nepoznat. Objekti dizajna se ističu svojim dobrim karakteristikama: jedinstvenim karakterom, dobrom formom, izuzetnim osobinama i znalačkom upotrebom materijala. Pojam je naročito ušao u upotrebu nakon istoimene izlozbe koja je odrzana 1974.g. u Louisiana Muzeju, blizu Kopenhagena. Godine 1991. "Design Museum" u Londonu napravio je preporod a.d. izlozbom “ne-dizajniranog” dizajna, pod nazivom "Designing Yourself".

ANSAMBL, ARHITEKTONSKI - V. Kompozicija u arhitekturi

ANTAGONIZAM U ARHITEKTURI (grč. antagonismos, opreka) - Naziv za oprečnost, suparništvo, suprotnu težnju, delanje u suprotnom smislu, suprotnost, protivnost dva arhitektonska elementa ili konstruktivna elementa na jednom arh. objektu. Primer antagonizma u arh. predstavlja stilska upotreba ravnog krova u planinskim predelima, gradnja kuća sa velikim staklenim površinama u mediteranskim područjima, korišćenje kamena (umesto opeke) u ravničarskim područjima i dr. U urbanističkom smislu, osnovni antagonizam se sadrži na relacijama urbano-ruralno, grad-selo, centar-periferija, izgrađeno-neizgrađeno i sl.

ANTI – FUNKCIONALIZAM - V. Funkcionalizam

ANTI ART (engl. anti art movement) - Ovaj se termin vezuje za ime Marcel Duchamp-a, koji ga je 1914.g. upotrebio da bi opisao rad koji ima karakter umetničkog dela, a u isto vreme izaziva sve predrasude o prirodi umetnosti. Tipičan primer predstavlja njegovo dodavanje brkova reprodukciji Monalisa-e, gde je poenta bila u tome da je taj čin izvršio priznati umetnik. Dada je bio prvi pokret a-a. Anti art pokret je imao veliki uticaj na Bauhaus, posebno je to bila grupa berlinskih dadaista, koja je nastala 1922.g. koji su bili pod jakim utiskom i uticajem časopisa De Stijl i Esprit Nouveau sa svojom kontinualnim izlozbama a.a., koje su predstavljale novu machine art sloganom: “Umetnost je mrtva, zivela nova umetnost mašina Tatlina!”

ANTI DIZAJN - Predstavlja naziv pokreta u dizajnu koji je odbacio praksu opšte struje oblikovanja. Proširio se i ušao je u masovnu upotrebu u drugoj polovini 1960-tih godina, pre svega u Italiji. Razvijen je prvenstveno kao reakcija i odbijanje spektakularnog razvoja konzumerizma iz perioda 1950-tih i ranih 1960-tih godina, koji nije uspeo da dostigne prvobitne zahteve modernog pokreta i njegovo verovanje u dobar dizajn, već ga je pretvorio u pojednostavljeni tržišni objekt. Drugim rečima, dizajn je korišćen kao sredstvo za stvaranje lažnih čovekovih potreba, a kao rezultat toga, bilo je ostvarenje povećanja prodaje, pre nego što je to bilo unapređenje čovekovog životnog prostora. U isto vreme, formalistička estetika modernizma je odvojila predmete od njihovog socio ekonomskog konteksta (o čemu piše Gio Ponti i predstavnici realizma 1950-tih) i udenula ih u okvire kapitalizma i konzumerizma. Kao rezultat svega, jedna grupa italijanskih arhitekata-dizajnera, koju je predvodio Ettore Sottsass, postavila je 1060-tih godina cilj da redefiniše italijanski dizajn i obnovi njegovu prethodnu kulturnu i političku ulogu. Ovo je trebalo da bude inicijalno sprovedeno poništavanjem i obezvređivanjem tzv. “dobrog ukusa” mnogih italijanskih proizvoda putem iskrivljenja njihovih oblika i dimenzija, šokantnom upotrebom boja, vizuelne igre, koje su slabile funkcionalnu vrednost objekata. Među razilčitim primerima, možemo da predstavimo sofu koju su dizajnirali Pop de Pas, D’Urbino i Lomazzi za Zanottu 1971.g., koja je bila inspirisana Claes Oldenburgovim “mekim” skulpturama i predstavljala je gigantsku bejzbol rukavicu načinjenu od poliuretanske pene presvučene kožom ili stolicu Sit Down, koju je dizajnirao Gaetano Pesce 1970.g. za Cassinu, a koja je takođe bila inspirisana Oldenburgom. Revitalizaciju italijanskog modernog dizajna nastavila je grupa Memphis, ranih 1980-tih godina. Sottsass, među ostalima, dizajnirao je prototipove nameštaja koji nisu bili izvedeni, koji su predstavljali istraživanja predmeta “masovne kulture” i postavljali pitanja odnosa koncepta “ukusa”. Radeći ovo, on je proizvodio “dizajn o dizajnu” ili “meta-dizajn”. Drugi studiji, poput firentinskih arh. grupa Superstudio i Archizoom, projektovali su svoje radijalne arh. planove, uticajući na britansku arh. grupu Archigram.

ANTIMODERNIZAM - Pojam opisuje Juergen Habermas prilikom kritike Modernizma, označujući ga kao arhitektonski stav protivljenja modernizmu, njegovu kritiku i kritiku mederne tradicije uopšte. Prema Habermasu “mladi konzervativci usvajaju osnovno iskustvo estetskog modela, otkriće izmeštene subjektivnosti, oslobođene od svih radnih i utilitarnih imperativa, i sa njom beže iz modernog sveta. Zauzimajući modernistički stav oni određuju jedan antimodernizam. Oni pomeraju spontane snage mašte, sopstvenog znanja i afektivnosti, u daleko i arhaično, i manihejski suprotstavljaju instrumentalnom razumu princip koji je otvoren jedino za evokaciju, bilo da se radi o volji za moć, suverenosti, biću ili dionizijskoj snazi poetskog. U Francuskoj ta linija ide od Bataillea, preko Foucaulta, sve do Derride.

ANTINOMIJA U URBANIZMU (grč. antinomia) - Antinomija kao opšti pojam predstavlja protivrečnost jednog zakona sa samim sobom, protivrečnost, suprotnost dvaju sudova ili zakona. U urbanističkom smislu, antinomiju pronalazimo na relaciji selo-grad, gotovo u svim periodima razvoja grada. Koliko god je grad centar kulturne radijacije, toliko je selo žarište retencija i rezistencije. Međutim, otpori sela prema stranoj civilizaciji grada očituju se u prikupljanju vlastitih snaga, u čuvanju vlastitih tradicija i ustanov: imena, običaja, nošnje, kultova i drugih područja duhovne kulture.

ANTIRACIONALNA ARHITEKTURA - V. Iracionalna arhitektura. Naziv za arhitekturu čija se rešenja kose sa recionalnim stavom. Antiracionalna arhitektura je sadržana unutar mnogih istorijskih pokreta i stilova. Karakteristični periodi istorije arhitekture u kojima je antiracionalna arhitektura došla do izražaja su: gotika, renesansa i barok. U gotici, a naročito u periodu baroka, antiracionalna arhitektura se očitava u čestoj upotrebi konstruktivnih elemenata, ornamenata ili pojedinih delova građevine koji se suprostavljaju racionalnom smislu ili racionalnoj upotrebi. Antiracionalna arhitektura je često proizvod hira, želje za isticanjem pojedinca – investitora i njegovog značaja u društvu. U periodu renesanse, poznati su kompleksi vrtova imaginarnog karaktera. Najznačajnij primer iz ovog perioda predstavlja park vile Orsini (Demidof) u Bomarzu, pored Fiesole-a, u okolini Firence. U savremenoj arhitekturi SAD-a karakteristični su mnogobrojni primeri antiracionalne arhitekture. Najistaknutiji stvaraoci antiracionalne arhitekture su Gaudi u Španiji (Palata Guel i park Guel) i, naročito Hundertwaser u Austriji.

ANTROPOLOGIJA (grč. anthropoz, anthropos: čovek; logoz: logos, nauka) - Nauka koja proučava čoveka na osnovu anatomije, fiziologije, psihologije, istorije, sociologije, filozofije, arheologije i nauke o jeziku. Takodje, nauka o čoveku, koja ispituje prirodne zakone, po kojima se oblikuje telo i razvija svest kod čoveka. U arh. su a. istrazivanja važna u vezi sa prvim arh. ostvarenjima u dobu paleolita.

ANTROPOMETRIJA (grč.) - Naziv za naučnu disciplinu koja se bavi proučavanjem čovekovih telesnih mera i njihovim izvođenjem u merne jedinice i standarde za gradnju objekata. A. je imala veoma važnu ulogu prilikom određivanja osnovnih arhitektonskih mera i prilikom određivanja idealnih proporcija jednog. arh objekta. Primena rezultata a. na dizajn savremenih objekata, naročito nameštaja, danas predstavlja standardnu praksu mnogih proizvođač i dizjnera. V. Mere u arhitekturi.

ANTROPOMORFAN (grč. anthrwpo-morjoz) - Sličan čoveku, koji ima čovečji oblik.

APROKSIMACIJA (Mat.) - Postepeno izračunavanje neke veličine koja se približuje tačnoj vrednosti ali je ne dostiže. Postupak za izračunavanje vrednosti funkcije za datu vrednost nezavisno promenljive u blizini date vrednosti ili u datom intervalu nezavisno promenljive. Primenjuje se kod funkcija, uglavnom transcedentnih, kod kojih je neposredno izračunavanje nepodesno. Za proksimaciju se najčešće koriste polinomi (npr. Tejlorov, Maklorenov polinom) kao najprostije funkcije.

APSTRAKCIJA (lat. abstractio: izvlačenje, izdvajanje, od abs od i trahere vući) - je misaona operacija u procesu spoznaje objektivnog sveta, kod koje se-radi naglašavanja bitnog-odvajaju i ispuštaju sva nebitna svojstva i odnosi. A. (nefigurativna, neobjektivna) arh. je ona koja ne sadržava nikakvo podsećanje, a i nikakvu evokaciju realnosti, bez obzira na to da li je realnost polazna tačka arhitekte ili nije. A. je ona arh. koja ne predstavlja ništa drugo osim čistih elemenata kompozicije: forme, masa, površina i boja.

APSTRAKCIJA U ARHITEKTURI - Izostavljanje ili znatna simplifikacija, pojednostavljenje detalja crteža jednog arhitektonskog objekta ili njegovog dela, ostavljajući u prvom planu suštinu forme i strukture, na taj način da je moguće izražavanje suštine arhitektonskog crteža ili arhitektonske kompozicije.

APSTRAKTNI PLAN - 1. Naziv za arhitektonski i urbanistički plan koji predstavlja zamišljeni plan, ideju jedne građevine ili jednog grada, koja nije povezana sa konkretnim primerom grada ili stvarnim terenom. A.p. predstavljaju idealni planovi, utopijski planovi ili koncepcije arh. objekata i urban. prostora. 2. Naziv za arhitektonski ili urbanistički plan koji je načinjen na bazi apstraktnih elemenata, bez programa, urbanističkih uslova i drugih mogućih ograničenja. Apstraktni plan ima za cilj predstavljanje ideje na najbolji mogući način, kao najbitnijeg elementa plana. Apstraktno planiranje je inicijalno, idejno planiranje, a apstraktni arhitektonski plan predstavlja idejnu skicu, ideju jednog arhitektonskog objekta. Apstraktni plan može se izraditi i nekonvencionalnim metodama: putem videop rezentacije, kompjuterske animacije, teksta, skice, slike, kolaža i dr. Karakteristični protagonisti apstraktnog plana su predstavnici grupe Archigram.

APSTRAKTNI PROSTOR - Predstavlja zamišljen prostor, koji postoji ili je zamišljen da postoji odvojen od materijalnih predmeta. To je misaoni prostor, koji postoji samo kao pojam. A.p. je prostor čisto logičnih odnosa. Apstraktni prostor se spoznaje pomoću shema elementarne geometrije.

ARANŽIRATI (fr. arranger) - Urediti, uređivati, srediti, sređivati, rasporediti; udesiti, udešavati; spremiti, prirediti, priređivati; spremiti, prirediti, priređivati; izravnati, verovnike zadovoljiti, poravnati; složiti, napraviti sporazum.

ARANŽMAN (franc. arrangement, raspoređivanje, uređenje) - Aranžirati: urediti, udesiti, pripremiti. U arh. ima značenje za raspored detalja, usklađivanje arh. elemenata sa arh. celinom.

ARANŽMAN, ENTERIJERSKI - U enterijerskom smislu, predstavlja kompoziciju nameštaja i drugih elemenata enterijera postavljenu prema odredjenim kompozicionim zakonitostimai pravilima. Aranžmani se koriste da bi se ostvarila odredjena kompozicija arhitektonskih elemenata u jednom prostoru. Postoje zidni, podni i drugi aranžmani.

ARCHITECTURE PARLANTE (franc.) - Arhitektura izražajne svrhe. Pojam je prvi put upotrebljen napisan od strane L. Vaudoyer-a u počast francuskim neoklasicistima XVIII veka, posebno u počast Ledoux-u.

AREAL (nlat. Areale) Oblast na zemlji, područje na kojem je zastupljena jedna ljudska zajednica. Pojam se takođe odnosi i na područje zastupljenosti jedne biljne ili životinjske zajednice.

ARHETIP (grč. arcetupon, prauzorak) - Praslika, prauzor, prapismo; naročito: prvi otisak; original; arhetipi otisci (ili: primerci) prvog izdanja; arhitip. A. pronalazimo u arhitekturi, urbanizmu, graditeljstvu, slikarstvu, vajarstvu, primenjenim umetnostima i dr. Prostorni arhetipovi su po pravilu univerzalne elementarne strukture prostora.

ARHETIP, ARHITEKTONSKI - U arhitekturi, naziv za uzor ili prauzor neke forme ili stila gradnje. Arhetipove imaju svi stilovi u arhitekturi. Tako, u antičkoj grčkoj arhitekturi, arhetipove pronalazimo u tradicionalnoj folklornoj gradnji drvetom. Iz konstrukcije drvenih greda nastale su osnovne forme klasične grčke arhitekture. Pored arhetipa u konstruktivnoj smislu, arhetipove pronalazimo u tipologiji arhitektonskih objekata ( kuća, vila, palata ). U urbanističkom smislu, arhetipove pronalazimo gotovo u svim urbanističkim elementima: ulici, trgu, pjaceti, pijaci i dr.

ARHITEKTONIKA (grč. arcitektwn, nem. Architektonik) - Građevinska umetnost, nauka o građevinarstvu, neimarstvu. Veština izrađivanja jednog naučnog sistema, nauka o sistemu. U teoriji arhitekture, proučena i uspostavljena tumačenja pravila gradnje, prema kojima se projektuju i podižu arhitektonski ili građevinski objekti (v. Tektonika) kao njene tvorevine. Uopšteno naznačeno, pod pojmom a. se podrazumeva takođe arhitektonska teorija, a retko arhitektura.

ARHITEKTONSKA ANALIZA - Arhitektonska analiza u svom uvodnom delu istražuje i utvrđuje rasporede među jedinicama koje obrazuju organizacije - prostor. Ona sistematizuje sredinu i ne bavi se ispitivanjem pojava, otkriva međusobnu zavisnost u jedinicama imajući uvek u vidu totalitet pojave.

U konkretnom slučaju pojava se samo prema totalitetu i međusobnom odnosu jedinica utvrđuje pa je potrebno objasniti samo taj raspored, a ne pojavu kao zaseban i svojstven fenomen prostorne organizacije. Time se mnoštvo mogućih rasporeda u organizaciji prostora sistematiše u jedinice i skupove određenih svojstava a koji u tim rasporedima, u međusobnim akcijama omogućavaju pojavu novih struktura. U ovom pravcu učinjeni su pokušaji da se organizacije objasne kao mogući pojavni nivoi stvarnosti. Tako je Doxiadis predlozio tzv. ekističke jedinice: čovek, soba boravište, boravišna grupa, malo susedstvo, susedstvo, mali grad, grad, itd., dok Norberg Shulz daje tabelu nivoa prostora i to: predmeti, jedinice, kuća, grad, pejsaž i geografija.

Ovakav način klasifikovanja nivoa je moguć kao jedan od brojnih sistema, ali sadrži u sebi uvek opasnost da se moguće pojave struktura ne poklapaju sa predviđenim klasifikacijama. Vreme i faktori sredine u širem smislu ne moraju biti izraženi, obuhvaćeni, predloženim klasifikacijama. Iz tih razloga korisnije se može pokazati definisanje izgradnje sredine - životne sredine - pokušajem utvrđivanja metoda “da se uoči koje su značajne osobine koje se ne mogu osporiti u okviru jedne porodice”.

Tako je međusobna akcija korisnika - upotrebnog predmeta - događaja i kretanja, osnovnih učesnika u svakoj prostornoj organizaciji a uz već navedene uticaje (uticaj prirodne, urbane - životne sredine, nacionalnih normi za higijenu) su osnova za razvijanje pojavnih vrednosti prostora tj. jedinica, skupova i sklopova.

ARHITEKTONSKA ARTIKULACIJA (lat. articulatio) - Naziv za jasno arh izražavanje putem snažnih izražajnih elemenata kod fasade jedne građevine, odnosa masa građevine ili međusobnog odnosa više građevina. Urbanistička artikulacija predstavlja sistem jasnog urbanističkog izraza, svojstven urbanistima članovima CIAM-a ( lr Corbusierov plan za Alžir, Jose Luis Sert, Boston University tower), gde su upotrebljeni jasni arhitektonski elementi: vertikalni akcenti - soliteri, horizontalni akcenti - duge stambene lamele. V. Artikulacija u arhitekturi.

ARHITEKTONSKA DENOTACIJA - Naziv za arhitektonsko označavanje, obeležavanje. Sa stanovišta komunikacije, predmet koji se upotrebljava je oznaka onog tačno i po konvenciji denotiranog značenja koje predstavlja njegovu funkciju. Ovo u širem smislu znači da primarno značenje neke zgrade predstavljaju radnje koje treba izvršiti kako bi se u njoj stanovalo (arhitektonski predmet denotira formu stanovanja). Jasno je , međutim, da ta denotacija postoji i onda kada tu mogućnost stanovanja (odnosno mogućnost korišćenja predmeta uopšte) ne koristimo. Kada gledamo prozor na fasadi neke zgrade, najčešće i ne mislimo na njegovu funkciju; mislimo na značenje “prozor” koje se zasniva na njegovoj funkciji, ali je ta funkcija u njemu toliko apsorbovana da je mozemo i zaboraviti i prozor posmatrati u odnosu na druge prozore kao elemente nekog arh. ritma. Zato arhitekta moze da napravi i lazne prozore koji nemaju nikakvu funkciju, pa ipak i ti prozori (denotirajući funkciju koja ne postoji, već je samo saopštena) u arh. kontekstu funkcionišu kao prozori, dok ih sa komunikacionog stanovišta (ukoliko poruka otkriva svoju estetsku funkciju) takođe posmatramo kao prozore. Međutim, oblik ovih prozora, njihov broj, njihov raspored na fasadi, ne denotiraju samo funkciju već ukazuju na izvesnu koncepciju stanovanja i korišćenja objekta, konotiraju jednu globalnu ideologiju koja je prethodila samoj delatnosti arhitekte.

ARHITEKTONSKA DISTOPIJA - V. Distopija u arhitekturi. Najgori mogući primer koji je pronađen da bi bila prikazana jedna arh. ideja.

ARHITEKTONSKA INFORMACIJA - Onoga koji pazljivo posmatra arhitekturu obuzima osećaj da je ona nešto više od pojave masovne komunikacije. Arh. se javlja kao ubeđivačka i nedvosmisleno konsolatorna poruka, ali istovremeno poseduje heurističke i inventivne vidove. Polazi od premisa društva u kome zivi, ali zato da bi ih podvrgla kritici, i svako pravo arh. delo donosi nešto novo, ne samo kada predstavlja građevinu pogodnu za stanovanje ili konotira izvesnu ideologiju stanovanja, već i onda kada, samim svojim postojanjem, kritikuje načine i ideologije stanovanja koji su joj prethodili.

Arhitektonska informacija, kao tehnika koja služi ubeđivanju, ukoliko denotira izvesne funkcije i ukoliko forme poruke zavise od materijala od koga je sačinjena, samu sebe označava prema zakonima estetske poruke. Označavajući samu sebe, ona istovremeno pruža informaciju ne samo o funkcijama koje podstiče i denotira, već i o načinu na koji je odlučila da ih podstakne i denotira.

ARHITEKTONSKA KOMUNIKACIJA (engl. architectural communication) - Način komuniciranja izmađu arhitektonskog plana i čitaoca, odnosno, rhitektonskog dela i posmatrača. U a.k. su uključena mnogobrojna sredstva arhitektonskog izraza, kao što su: mase, površine, odnosi, proporcije, vizuelni identitet, materijali, tekstura, boja, broj, mere, konstruktivni sistemi, konstruktivni elementi, arhitektonski redovi, stilske karakteristike, arhitektonsko nasleđe, slika, crtež, reljef, simbol, znak, sadržaj i dr.

ARHITEKTONSKA KONOTACIJA - Naziv za arhitektonsko saoznačavanje, saobeležavanje. Jedan arhitektonski objekt moze da denotira neku funkciju ili da konotira izvesnu ideologiju funkcije. Ali, on bez sumnje, može da konotira i druge stvari. Prostor jedne pećine, tako, označava funkciju u smislu “zaklona”, ali je vremenom počeo da konotira i “porodicu, centar zajednice, bezbednost”, i t.d. Teško bi bilo reći da je ova konotativna priroda pećine, ova njena simbolička “funkcija”, manje “funkcionalna” od one prve. Drugim rečima, ako pećina denotira jednu utilitas (lat. korist, korisna ustanova), moramo se upitati da li je, za ciljeve udruženog života, manje korisna konotacija intimnosti i familijarnosti, povezana sa svojim simboličnim vrednostima. Konotacija “bezbednost” i “zaklon” zasnovana je na primarnoj denotaciji utilitas, ali ne izgleda manje vazna od nje.

Treba razjasniti da se simbolične konotacije shvataju kao funkcionalne ne samo u metaforskom smislu, već i po tome što saopštavaju mogućnost društvenog korišćenja predmeta koji se neposredno ne poistovećuje sa “funkcijom” u uskom smislu te reči. Jasno je da je funkcija prestola na pr. simbolična, kao što je jasno da je u odnosu na svakodnevno odelo večernje odelo “funkcionalno” jer, zahvaljujući kompleksu konvencija koje konotira, omogućava izvesne društvene odnose, potvrđuje ih, pokazuje njihovo prihvatanje od strane onoga koji njime saopštava sopstveni rang, sopstvenu odluku da poštuje izvesna pravila, itd.

ARHITEKTONSKA KONSTRUKCIJA - Konkretizacija arhitektonskog prostora kao primarnog elementa arhitekture postiže se izgradnjom odredjenog arhitektonskog korpusa, tj. specifičnog sistema konstrukcija koje, povezane u celinu, formiraju ukupni prostorni organizam arhitektonskog objekta. Definisanje arhitektonskih konstrukcija u osnovnom kvantitativnom pogledu (čvrstoća, dimenzije, izrada, materijal) spada u područje tehničke delatnosti. U suštini je razvoj arhitektonskih konstrukcija najuže povezan sa stupnjem razvoja materijalne kulture ljudskoga društva i stvarnim mogućnostima za izbor dostupnog materijala u odredjenom području. Tehnički razvoj arhitektonskih konstrukcija zavisan je u suštini o svojstvima i čvrstoći materijala od kojih se konstrukcija izvodi. Sa druge strane, sa razvojem arhitektonskih konstrukcija i njihovim usavršavanjem povezan je velikim delom stupanj slobode u koncepciji arhitektonskog prostora.

U osnovi postoje dve glavne grupe gradjevinskih materijala od kojih se izvode bitni delovi arhitektonskih konstrukcija. U prvu grupu ulaze gradjevinski materijali koje čovek nalazi u prirodi, a to su drvo, zemlja i kamen, a u drugu grupu materijali koje je čovek u fazi višeg tehničkog razvoja počeo proizvoditi ili ih je pronašao, a to su čelik, beton i armirani beton.

ARHITEKTONSKA KRITIKA (nem. Architekturkritik) - Poput arhitektonske teorije, a.k. rezi da uspostavi pravila i zakonitosti unutar arhitekture kao umetnosti. A.k. analizira i vrednuje arhitektonske primere upoređujući ih sa opšte prihvaćenim pravilima arhitektonskih dostignuća i iznalazi u njima nove vrednosti ili kritikuje sva negativna odstupanja od onih opšte prihvaćenih i opšte uspostavljenih. A. k. se razvijala nezavisno od razvoja arh. stilova i uvek je težila da bude aktuelna. Najznačajniji majstori a.k., između ostalih, bili su: Adolf Loos, Walter Gropius i Le Corbusier.

ARHITEKTONSKA MERA - Mere gotove građevine, na pr. mere završne obrade materijala, kao pločica, ploča od šperovanog drveta, stolarskih ploča; mere za delove instalacija i tehničkih uređaja; čiste mere obloženih prostorija; mere doteranih površina; spratne visine.

ARHITEKTONSKA PROBLEMATIKA, ELEMENTI ARHITEKTONSKE PROBLEMATIKE - Ukupna problematika sa područja kompleksne arhitektonske delatnosti može se podeliti prema različitim kriterijima. U odnosu na osnovne elemente materijalne egzistencije arhitektonskoga objekta, analizom se obuhvataju problemi arhitektonskoga prostora i problemi arhitektonske konstrukcije (povezane sa svojstvima materijala). U odnosu na proces nastajanja arhitektonskog dela, analizom se obuhvata problem arhitektonskog projektovanja (u kompleksnom smislu, njegove naučne i umetničke komponente) i problem realizacije projekta (izvođenja građevine). Sa uopštenoga stajališta teorije arhitekture, ukupna problematika arhitektonskoga stvaralaštva analizira se kao vid specifične društvene delatnosti, dijalektički povezane sa opštim procesom razvoja i aktivnosti ljudskoga društva. Na temelju analize procesa istorijskog razvoja arhitekture teorija arhitekture fiksira opšte zakonitosti kretanja arhitektonskog stvaralaštva kao specifičnog izraza i oblika društvene aktivnosti i na taj način odredjuje opšte elemente realizacije savremenog arhitektonskog stvaranja.

ARHITEKTONSKA RAZMERA - U našem decimalnom sistemu mera opšte su uobičajena ona merila koja nastaju jednostavnim prepolavljenjem ili udvostručavanjem neke potencije od deset (10n) kao: 100–1, 101=10, 102=100, 103=1000, 104=10.000, itd. Tako brzo i lako dobijamo predstavu: 1:2 prema 1:1, 1:5 i 1:20 prema 1:10, 1:50 i 1:200 prema 1:100, 1:500 i 1:2000 prema 1:1000. Suprotno tome nedostaje nam jednostavan odnos između 1:2 i 1:5 1:20 i 1:50 i 1:200 i 1:500 itd. Ovde je razlika u razmeri svaki put 2 ½ puta veća od prethodne razmere, pa nije moguće jednostavno preračunavanje napamet ako kod napred opisanih razmera, kod kojih je smanjenje svaki put iznosilo ½, a povećanje je svaki put značilo udvostručenje.

ARHITEKTONSKA RAZMERA NA OSNOVU PREPOLOVLJENJA - I ovde bi bilo samo po sebi razumljivo prepolavljanje, odnosno udvostručavanje merila, na osnovu potencija desetice, a po ovom nizu: 1:1; 1:2,5; 1:25; 1:250; 1:2.500; 1:25.000 / 1:5; 1:50; 1:500; 1:5.000; 1:50.000 / 1:10; 1:100; 1:1.000; 1:10.000; 1:100.000; itd. Ova bi merila bila međusobno u vrlo preglednom odnosu. Ali, pošto nije tako jednostavno izvršiti napamaet deljenje sa četiri ili množenje s 2,5, upotrebljavaju se za crtanje u merilu 1:2,5, 1:25, 1:250 itd. specijalna crtačka merila kod kojih je svako preračunavanje nepotrebno. Ali ona nisu uvek pri ruci, i tako ostaje potreba nespretnog preračunavanja pri crtanju s običnim centimetarskim merilom.

ARHITEKTONSKA SADRŽAJNOST - Inicijator a.s. bio je August Welby Northmore Pugin (1812-52.), koji za svoju arhitektonsku religioznost bira gotiku i preobraća se u katoličanstvo, jer je ta veroispovest “najusklađenija” sa njegovim stilom; zatim pokušava da, zajedno sa stilskim oblicima, obnovi i uslove rada pod kojima su nastajale katedrale. Uveren je da je za ozivljavanje jednog stila potrebno oziveti proizvodne procese, pa za sedište londonskog Parlamenta organizuje gradilište po uzoru na srednjovekovna. Istorija za njega postaje instrument suda o građanskom društvu, i da bi svoje bližnje uverio da treba da poboljšaju svoje navike on u svom poznatom delu “Contrasts” upoređuje srednjovekovni sa industrijskim gradom. U srednjovekovnom gradu, urbani organizam ima jasnu hijerarhiju podređenu dominantnoj ulozi katedrale koja pod sobom okuplja čitavu naseobinu zatvorenu u ozidan krug. A u današnjem gradu sve je konfuzija, fabričke zgrade se takmiče u visini jedna s drugom i sa verskim građevinama, dok kuće siromašnih dobijaju oblik lazareta.

ARHITEKTONSKA SIMBOLIKA, SIMBOLIKA GRADNJE (nem. Bausymbolik) - Naziv koji pre svega predstavlja pojam za simbolično značenje koje sadrži neki arh. oblik, prostor ili element. A.s. je naročto prisutna kod sakralnih građevina: hramova, crkava i sl. A.s. pronalazimo u gotovo svim planovima arhitekture, počev od urbanističkih prostornih koncepcija (trgovi, ulice), preko osnova arh. objekata (osnove sakralnih objekata, palata) pa seve do elemenata i detalja arhitektonskih objekata (ornamenti, dekoracija i sl.). A.s. je sadrzana u oblicima (oblik krsta), dispoziciji i rasporedu arhitektonskih elemenata, proporcijama (zlatni presek), brojevima (na pr. simbolika broja tri u crkvenoj ikonografiji), predstavama, događajima unutar određenih prostora, itd. A.s. je takođe sadržana unutar materijala koji se koriste za gradnju arhitektonskih objekata (kamen, pozlata, poludrago kamenje i dr.). A.s. je sadržana i u upotrebi boja u enterijeru građevine (plava – nebo, zlatna – sunce). A.s. pronalazimo unutar konstruktivnih prostornih elemenata: stubova, kupola, svodova, vevnaca i dr.

ARHITEKTONSKA SKICA - Naziv koji se koristi da bi se označio laki, brzi idejni crtež nekog arhitektonskog objekta ili detalja, izradjen najčešće na licu mesta. Arhitektonska skica sadrži samo one elemente najneophodnije za razumevanje prikazanog arhitektonskog objekta ili detalja. U konstruktivnom smislu, skica može da predstavlja jedan arhitektonski detalj ili detalj jednog konstruktivnog sklopa. Arhitektonske skice se često koriste da bi se na licu mesta pokazala ili definisala ideja jednog objekta ili sklopa.

ARHITEKTONSKA SLIKA (nem. Architekturbild) - Oslikana ili nacrtana arhitektonska tvorevina, slobodne forme i izbora, u prirodnom okruzenju ili upotpunjena ljudskim figurama. A.s. sadrži tkođe često i detalje koji upotpunjuju njen smisao. A.s. je naričito razvijena tokom XVII veku u Flandriji i Holandiji, gde je nastalo prvo, najznačajnije arhitektonsko slikarstvo, pre svega u radovima holandskog arhitekte i slikara Hans Vredeman de Vries-a, koji je svoje arhitektonske fantazije slikao pod uticajem renesansnog stila. Značajni predstavnici ovog pravca svakako su Emanuel de Witte i Jan van der Heyden. U XVIII veku a.s. doživljava novi procvat u Italiji u radovima Antonio Canale-a i njegovog sestrića Bernardo Belotto Canaletto-a, koji su slikali trgove i ulice posmatrane sa određenih tačaka (vedute). Najznačajnije arh. fantazije crtao je Giovanni Battista Piranesi.

ARHITEKTONSKA STUDIJA - Predstavlja studiju jednog arhitektonskog objekta ili sklopa sa ciljem njegove detaljne analize, prikaza i obrazloženja. Arhitektonska studija se radi u slučajevima kada je predmet neki naročito karakterističan arhitektonski objekt ili sklop. Čuvene su arhitektonske studije koje potiču iz perioda renesanse, kao na primer arhitektonske studije Leonarda i Michelangela. U periodu razvoja baroka, arhitektonske studije su sastavni deo jednog arhitektonskog projekta. Arhitektonske studije su često imale karakter celovitih likovnih dela (Carceri, Piranesija).

ARHITEKTONSKA TEORIJA (od grč. theorien: posmatrati, promišljati, nem. Architekturtheorie) - Nastojanje da se u umetnosti gradnje postave u osnovi zakonitosti prema najznačajnijim delima, da bi se ona vrednovala i na taj način povećao njen domet ili da bi se kao takva a priori predstavila. Među retkima koji se u antičko vreme bavio pisanom a.t., bio je rimski arhitekt Vitruvius Pollio, koji je živeo u vremenu Augustusa, kad je napisao svoje delo “Deset knjiga o umetnosti gradnje” (“Deset knjiga o arhitekturi”). Njih je kasnije ponovo otkrio godine 1415. jedan italijanski humanista (u jednom prepisu iz IX veka), kada postaju od suštinskog značaja za novi preporod antičke graditeljske umetnosti u umetnosti gradnje za vreme perioda renesanse. Kroz celi period srednjeg veka, istraživanja a.t. nisu prestajala, dok su građevinske radionice primenjivale sopstvena pravila i zakone gradnje i prenosile ih samo putem usmenih kazivanja i praktičnim prenošenjem iskustava.

Za utemeljivača nove a.t. smatra se humanista Leon Battista Alberti, koji je 1452.g. takođe izdao “Deset knjiga o umetnosti gradnje”. Ostali značajni arhitekti italijanske renesanse su mu se pridružili, utrkujući se, pa je tako na pr. Antonio Averlino Filarete dao u svom delu “Traktat o arhitekturi” (1460-64.), između ostalog dao nacrt za njegov idealni grad “Sforzinda”. Andrea Palladio je napisao svoje poznato delo “Quattro libri dell’ architettura” iz a537.g., Sebastiano Serlio “Regole Generali di Architettura” iz 1537.g., a Giacomo Barozzi Vignola 1542.g. postaje rukovodilac “Vitruvijanske Akademije” u Rimu. Takođe, arhitektonski teoretičari iz zemalja severno od Alpa bili su pod snažnim uticajem vitruvijanskih pravila i zakonitosti u arhitekturi i proporcijama u arhitekturi, koji su proisticali iz antičkih formi. Utemeljivač renesanse u Francuskoj, Philibert Delorme, bavio se u svojim spisima (1561-67.g.) konstruktivnim i tehničkim pitanjima, a Jackues Ducerceau izdaje knjige iz oblasti a.t. U Nemačkoj je izdata “Architectura” Wendel Dietterleins-a (1593-94.), od izuzetnog značaja za širenje manirističkih ornamentalnih formi. Značajan za prelazak na stil baroka, bio je Josef Furttenbach sa svojom knjigom “Architectura universalis” iz 1635.g. Na kraju razvoja a.t. nalaze se klasicista Friedrich Weibrenner sa svojim višetomnim delom “Architektonisches Lehrbuch” iz 1810-20.g., Gottfried Semper sa “Die vier Elemente in der Baukunst” iz 1851.g. i Theodor Fischer. Dalja a.t. postaje sve više kritična, da bi se lagano pretvorila u arhitektonsku kritiku.

ARHITEKTONSKA VISINSKA ARTIKULACIJA - Naziv za treću dimenziju, odnosno kompoziciju visina građevina jednog grada, koja određuje njegov karakter. Takođe, naziv za lokaciju jednog grada na uzvisini, poput castelluma ili castruma.

ARHITEKTONSKE FANTAZIJE - Predstavljaju likovne izraze pojedinih arhitekata ili laika, često ispunjene najneverovatnijim likovnim elementima, ornamentima i plastičnim motivima. Celokupnu istoriju arhitekture prate dela sa odlikama arhitektonskih fantazija. U Starom Egiptu, arhitektonske fantazije su nastale kao plod religioznih verovanja, kao relacije arhitektonskog dela sa verovanjima tadašnjeg čoveka. U doba antičke Grčke i Staroga Rima, arhitektonske fantazije su povezane direktno sa karakteristikama mitoloških motiva. Tokom perioda gotike, arhitektonske fantazije su povezane sa željama stanovnika da se suprotstave eventualnom napadaču i da odbrane svoj grad ili tvrđavu. Tipični primeri arhitektonskih fantazija tog perioda su garguje, fantazmagorična bića u vidu reptila, zmajeva i dr., postavljena nafasadama gotičkih crkava i dvoraca, čija je funkcija, pored odvodnjavanja vode, bila zastrašivanje i odvraćanje eventualnog napadača.

Moderna epoha takođe poznaje arhitektonske fantazije, koje predstavljaju različite, karakteristične izraze pojedinih arhitekata ili amatera. U Francuskoj je poznat poštar Ferdinand Cheval, koji je podigao svoju fantazmagoričnu kuću u mestu Hautrires u departmanu Drome. V. Iracionalna arhitektura, v. Nadrealna arhitektura.

ARHITEKTONSKE KONSTRUKCIJE - Konstrukcija zahvata prostor, diferencira ga i definiše. Konstrukcija je u stvari poseban vid konstitucije materijala prema utvrđenim zakonima statikei otpornosti. Karakter konstrukcije i moć njenog nošenja ili premošćenja zavisi, pre svega, od upotrebljanog materijala za konstitucije, a zatim od sistema, principa i veličine elemenata sklopa. Određeni materijali nose u sebi predodređene kvalifikacije za određene konstruktivne zahteve prostornog oblikovanja. Necelishodno je materijale sabijati u oblike i forme koje ne odgovaraju njihovim unutarnjim silama otpora. Ponekad samo udruženi materijali (kao u slučaju armiranog betona) mogu na najbolji način izvršiti statički zadatak. U tom slučaju dolazo do neke vrste “podele rada” gde svaki materijal prima i obavlja svoj deo posla da bi udruženim snagama savladali uticaje spoljnih sila koje na njih deluju. Konstrukcija predstavlja strukturalno sredstvo a nikako cilj prostornog oblikovanja. “Konstruktivizam” ne može sam po sebi značiti estetičku određenost jer prostor ostaje esencija arhitekture, sadrzaj i smisao objekta, a sama konstrukcija predstavlja neku vrstu “ambalaze” prostora. Način formiranja elemenata i sistema konstrukcija u istoriji razvoja tehnike i nauke o materijalu čini jedan poseban i svojstven aspekt istorije arhitekture.

ARHITEKTONSKI CRTEŽ - V. Građevinski crtež. Arhitektonski crtež je najneposrednije sredstvo izražavanja arhitektonskih ideja prostora. “Ma kakva bila receptivna i induktivna moć duha”, prema Focillonu, “ona bez pomoći ruku dovodi samo do jednog unutrašnjeg vrtloga.. .Čovek koji sanja razlikuje se od stvarnosti po tome što, kada spava, ne može stvoriti umetnost: - njegove ruke dremaju. Umetnost je proizvod ruku.” Za razliku od Adolfa Loosa, koji smatra da i najveći arhitekta može biti najgori crtač i obrnuto, Diderot, naprotiv, poručuje: “Ja vama savetujem da sa nepoverenjem gledate na talenat jednog arhitekte koji nije veliki crtač”. Govoreći svojim saradnicima o tome kako lično shvata proces projektovanja, Alvar Aalto kaže: “Crtam i dozvoljavam da me vodi instinkt i slučajno se rađa majka ideja, polazna tačka koja sjedinjuje različite i često protivrečne elemente dovodeći ih u celine...” Pomoću crteža, grafičkih simbola, arhitekta saopštava svoje prostorne ideje. Grafičkim sredstvima se vrši geometrijsko projektovanje prostornih vrednosti. Crtežom samo označavamo “omot” - uobličavamo sredstvo da bismo stvorili iluziju cilja, a cilj je sama prostorna praznina koja se ne može grafički definisati. “Da bismo doživeli prostor, moramo sami u njega ući, postati njegov deo”, kaze Bruno Zevi.

ARHITEKTONSKI CRTEŽ, RAZMERA CRTEŽA - Razmera crteža je odnos između dužina na crtežu i odgovarajućih veličina u prirodi, npr. 1:25, 1:100, što znači da su veličine u prirodi 25, odnosno 100 puta veće od dužina na hartiji. Na ovaj način mogu, osim dužina, da se predstave i druge količine, kao npr. sile u planovima sila.

ARHITEKTONSKI DETALJ - Predstavlja crtež dela jednog arhitektonskog objekta ili sklopa, u većoj razmeri ( 1:20 do 1:1). Arhitektonski detalj prikazuje izvodjačku i funkcionlanu šemu dela jednog arhitektonskog objekta. Arhitektonski detalji su sastavni deo svakog arhitektonskog objekta.

ARHITEKTONSKI DETERMINIZAM (engl. architectural dterminism) - V. takođe Determinizam. Pojam kojim su urbani sociolozi kao što su Webber i Broady ukazali, odnosno, postavili pitanje pretenzija arhitekata da reše socijalne probleme putem fizičkih planova. Unutar a.d. postoji situacija socijalnog i fizičkog spora, u kojem ova dva aspekta deluju u odvojenim sferama, povezujući se nepredvidljivo isto kao što su nepredvidljive veze između sadržaja i forme kod svih znakovnih sistema u arhitekturi.

Savremeni arhitekt je više nego ikad zavisan od kolektivnog patronata, bilo da je to država, lokalna uprava ili poslovni odbor investitora. On mora da sprovede određene poslovne odluke investitora, prihvatajući pri tom uslove koje mu postavlja jedna takva grupa. Izbor ili odluka o tome da li će jedan arhitektonski objekat biti sagrađen, nadasve je odluka političke prirode, a ne arhitektonske. Takođe, arhitektura u veoma malom stepenu utiče na život stanovnika ili korisnika izgrađenog arhitektonskog objekta. Tako, ne može se reći da je arhitektura ta koja moze da promeni društvo, što predstavlja osnovu danas diskreditovane ideje arhitektonskog determinizma, pre bi se moglo reći da arh. ima mali ali značajan uticaj na stanovnike.

ARHITEKTONSKI DIZAJN (engl. architectural design) - Naziv za elemente, karakteristike, sadržaj jednog arhitektonskog projekta ili arhitektonskog objekta koji čini artističku osobitost njegovih formi, odnosno, njegov dizajn. A.d. je karakterističan za pojedine stilske epohe, a savremeni a.d. je prisutan u savremenoj arhitekturi, sadržavajući karakteristične oblikovne elemente savremene arhitektonske koncepcije.

ARHITEKTONSKI GEOMETRIJSKI PLAN - Naziv za arhitektonski plan koji je izradjen prema pravilima i principima geometrijskog komponovanja arhitektonskih elemenata. Arhitektonski elementi su dati tako što su postavljeni u medjusobnim odnosima koji predstavljaju ili su proistekli iz zakona geometrije.

ARHITEKTONSKI HARDWARE - Naziv za materijalne pojavne arhitektonske objekte, pojedinosti koje su “opipljive” i vizuelno isto kao i čulno dostupne korisnicima i posmatračima.

ARHITEKTONSKI KOD - Kod u arh. predstavlja arh. znak kao denotant i konotant; a.k. mogu da budu posmatrani kao mogućnosti različitih tumačenja u različitim vremenima; delatnost arhitekte kao “suočavanje” sa promenljivošću tumačenja, sa procesima komunikacije, da bi se unapred rasporedile promenljive primarne funkcije i otvorene sekundarne funkcije, otvorene prema nepredvidljivim kodovima.

Posmatranje arh. kodova omogućava nam da uvidimo da li je reč o sintaksičkim kodovima ili o semantičkim kodovima, odnosno o zakonima artikulacije oznaka nezavisno od značenja koja im se mogu pripisati ili o zakonima artikulacije izvesnih struktura kojima se već po konvenciji pripisuje jedno a ne neko drugo značenje. Takođe, u arh. treba razlikovati kodove tumačenja (i konstruisanja) arh. objekta od kodova tumačenja i ispitivanja projekta arh. objekta. Pošto se utvrde pravila tumačenja arh. objekta, iz njih izlaze i pravila beleženja projekta, kao pravila beleženja određenog jezika, ne pisanog, prema modusima koji su konvencijom određeni na nivou pisma. Onaj koji govori o a.k. uglavnom se ograničava na tipološke kodove (koji su izrazito semantički), podsećajući da u arh. postoje konfiguracije koje jasno ukazuju na “crkvu”, “stanicu” ili “viljušku”.

Ako je arh. umetnost artikulacije prostora, onda bi enkodiranje artikulacije prostora moglo da bude ono koje daje Euklid u svojoj geometriji. Tada će elementi primarne artikulacije biti prostorne jedinice li choreme, čiji su elementi sekundarne artikulacije Euklidova stoicheia (“elementi” klasične geometrije), koja će se komponovati u manje - više složene sintagme. Elementi sekundarne artikulacije, još uvek bez ikakvog značenja ali sa diferencijalnom vrednošću biće, na primer, ugao, prava linija, tačka, a elementi primarne artikulacije biće kvadrat, trougao, paralelopiped, elipsa, sve do granica najneodređenijih nepravilnih figura koje se ipak mogu izraziti pomoću nekakve jednačine.

Činjenica je ipak, da ovaj geometrijski kod ne pripada samo arhitekturi: pomoću njega se opisuju i slikarski fenomeni, ne samo u slučaju geometrijskog slikarstva (Mondrian), već i u slučajevima figurativnog slikarstva u kome bi se, u krajnjoj liniji, svaka konfiguracija mogla svesti na neku artikulaciju osnovnih geometrijskih elemenata. Možemo izvesti sledeću tabelu kodova:

  1. Sintaksički kodovi;
  2. Semantički kodovi:
    a) Artikulacija arhitektonskih elemenata: 2.a.1. elementi koji denotiraju primarne funkcije (krov, terasa, kupola, stepenice, prozor), 2.a.2. elementi koji konotiraju sekundarne funkcije, “simboličke (metope, zabat, stub, timpan), 2.a.3. elementi koji denotiraju “distributivne osobine” a konotiraju “ideologije stanovanja” (zajednička sala, noćna i dnevna zona, trpezarija);
    b) Artikulacija u tipološke vrste: 2.b.1. socijalni tipovi (bolnica, vila, škola, zamak, palata...); 2.b.2. prostorni tipovi (hram sa okruglom osnovom, sa osnovom u obliku grčkog krsta, “otvorenom osnovom”, lavirint...).

ARHITEKTONSKI KONCEPT - Premisa arhitektonskog koncepta lezi u funkciji objekta. Funkcija je “ozivotvoreni krvotok prostora” a strukturalni sklop je “njegovo okoštavanje”. Organsko shvatanje arhitekture bazira na identifikaciji dela sa živim organizmom. Kuća nije mašina, mrtva suma mehaničkih funkcija, ona je živa sila prostora, mobilna i promenljiva. Osnovni koncepr objekta sublimiše arhitektonsku misao - prostornu ideju dela. U konceptu je data, ili bar nagoveštena, sva snaga i suština rešenja. U analizi arhitektonskog koncepta, Louis Kahn nalazi sam duh početka, najradosniji trenutak svake namere. “U početku”, kaže Kahn, “leži koren svega što još treba da sledimo. Ne može se nijedna namera početi a da u njoj nije već sadržano sve šti treba da sledi. To je karakteristika početka, inače to nije početak ili je samo pogrešan početak...Praoblik je arhaičan oblik, u početku ima više života, više onog što posle iz njega nastaje; u praobliku, na početku, prvom konceptu leži veća moć nego u svemu što sledi...”

Prostorni aspekt koncepta je takozvani “gabarit” objekta, osnovna masa volumena, silueta ili skulptoralni lik dela. Gabarit, kao rezultat koncepcije, proističe iz nekoliko dominantnih uslova: karaktera objekta, kvantuma prostora, konkretnih uslova lokacije, principa prostornog uobličavanja i idejne prostorne koncepcije rešenja problema.Sa gledišta prostornog uobličavanja programa od odličujućeg uticaja n “gabarit” objekta ima usvojen sistem organizacije površina kao bitnog preduslova same koncepcije rešenja. U tom smislu, mogu se uočiti tri osnovna principa uobličavanja: a) princip koncentracije, b) princip diferencijacije, c) princip prožimanja.

U prvom slučaju, kada se vrši maksimalno sažimanje elemenata i pojedinih delova u jedan zatvoren sklop oblika jedinstvenog prostornog dejstva kompozicije, prostor je zahvaćen jednim, euklidovski shvaćenim, oblikom, iskazan tako reći jednom jedinom likovnom frazom. Međutim, kod složenijih prostornih zahvata, kada je reč o višestruko složenoj funkciji, princip totalne koncentracije nije adekvatan metod kod prostorne organizacije i uobličavanja koncepcije. Ovde je, naprotiv, mnogo prikladnije poći od principa diferencijacije prostornih elemenata kao autonomnih funkcionalnih celina u okviru šireg prostornog jedinstva objekta. Pri ovakvim rešenjima kompozicije sa vrlo razuđenim osnovama, od posebnog značaja su tzv. “vezni elementi” koji objedinjuju prostornu i likovnu sliku kompleksa.

Kao neka vrsta kompromisa između ovih ekstremnih principa kompozicije vrlo često se primenjuje sistem međusobnog prožimanja prostornih elemenata. Bez obzira na usvojeni sistem organizacije prostornih vrednosti, bilo da je reč o dva ili više osnovnih elemenata kompozicije sa svoje tri bitne karakteristike (spajanje, odvajanje i prožimanje), od posebnog značaja za kvalitet kompozicije mogu biti tzv. “kritični slučajevi”, kada se intervali svode na nulte vrednosti. To su one karakteristične pozicije odnosa dvaju ili više elemenata kada se vrši promena vrednosti na prelazu iz jednog u drugo polje koordinatnog sistema.To su, dakle, one kritične situacije kada se u nerazrešivim dilemama gubi dominanta kao faktor jedinstva.

ARHITEKTONSKI KREDO, ARHITEKTONSKI CREDO - Arhitektonski stav, misao, ideja vodilja, osnovna ideja nekog arhitektonskog projekta, objekta ili jednog arhitektonskog pokreta. Poznati kredo moderne arhitekture "čim manje tim više" značio je čišćenje arhitekture od nepotrebnih detalja, ukrasa ili ornamenata, da bi se dobila čista, funkcionalna i jednostavna arhitektura. Kredo "budućnost arhitekture je u prošlosti" predstavlja stav teoretičara postmoderne arhitekture, koji smatraju savremenu arhitekturu za predstavnika istorijskog kontinuuma arhitekture prošlosti.

ARHITEKTONSKI MEDIJUMI - Naziv za prenosnike arhitektonske misli, ideja i saznanja. Nekad us to bila predanja, zapisi u kamenu ili na pergamentu (u Starom Egiptu). U periodu gotike, arhitektonski medijumi su bili zapisi, tajne koje su prenošene sa učitelja na učenika i koje nisu bile dostupne širem krugu ljudi. U smislu prenosioca arhitektonske misli, dobar arhitektonski medijum bila je maketa, koja se koristila u svim epohama. Knjiga kao arhitektonski medijum naročito je značajna u periodu renesanse ( Palladio, Il Quattro libri dell architectura ). Savremeni arhitektonski medijumi su kompjuterske animacije arhitektonskih objekata, 3D prikazi, perspektive i dr.

ARHITEKTONSKI MODEL - OBRAZAC - V. Građevinski model. Predstavlja modelni prikaz jednog arhitektonskog objekta ( maketa ) ili je to programski model – programska studija jednog arhitektonskog objekta ili neka urbane celine. Arhitektonski model se primenjuje u slučaju potrebe za celovitim prikazom jednog objekta ili neke strukture. U konstruktivnom smislu, arhitektonski model, predstavlja model konstruktivnog sklopa jednog objekta ili model koji prikazuje jedan konstruktivni sistem.

ARHITEKTONSKI OBJEKTI - Arhitektonski objekti su osnov građene sredine i fizičkih struktura. Oni su po svojim domenzijama, obliku i karakteru jednovremeno najizrazitiji i uz reljef najstatičniji deo fizičkih formi naselja i građevina uopšte. Arhitektura čini osnov grada, a pod njom podrazumevamo odvojene objekte i njihove komplekse, kao i delove prirodnog pejzaža pretvorene u organizovane prostore. Sa više patetike istu ideju donosi Atinska povelja: “Arhitektura je ključ svega!”

Saarinen daje veliki značaj objektima, ali pre svega njihovim odnosima, tražeći da se podvrgnu principu izražajnosti, principu korelativnosti i principu organskog reda. Kao tri velike teme urbanističkog plana Giberg smatra osim pejzaža i saobraćaja - građevinske objekte. Jednom rečju, arh. u velikoj meri stvara sveukupnu građenu sredinu. Grupisanje objekata, organizovanje pojedinih gradskih prostora i ambijenata, oblikovanje slobodnih prostora i jedinica grada, izgradnja posebnih celina i jedinica grada, formiranje saobraćajnih pravaca - arhitekturi obezbeđuje osnovnu ulogu u planiranju i građenju fizičkih elemenata naselja. Arh. naselja bi se mogla diferencirati i po svom uticaju, odnosno, karakteru arhitektonskih objekata: jednu često nazivaju “unikatna”, posebna, akcentska, markirajuća, izuzetne, drugu ambijentalna, ambijentska, kada više svojom celovitošću i ritmom, kareakterom i jedinstvom, značenjem i oblikovanjem, nego arhitektonskim kvalitetima, daje ton i formu gradskih prostora.

ARHITEKTONSKI OBLICI - Materijalno izražavanje arh. spomenika vrši se pomoću različitih arhitektonskih oblika. Pre svega, često će se naići na izraze kao što su: osnova, fasada, presek. Ovi izrazi označavaju predstavu jednog arhitektonskog objekta na crtežu ili slici. Osnova ili plan objekta je horizontalan presek kroz objekt iznad temelja ili u visini prozora. Moze biti više osnova jednog istog arh. objekta, na pr. osnova temelja, osnova prizemlja, sprata itd. Iz osnove vidimo horizontalnu površinsku figuru objekta, debljinu zidova, polozaj stubova, vrata, prozora, stepenica i t.sl. Ali iz osnove objekta ne mozemo proceniti prostor objekta niti imati ideju o njegovoj unutrašnjoj ili spoljnjoj arh. Tome pomazu fasade i preseci. Fasade su ortogonalne projekcije objekta, tj. njegovih spoljnjih vertikalnih površina. U njima vidimo izglede objekta, njegovu spoljnu arh. sa svim arhitektonskim elementima. Preseci nam pokazuju konstrukciju i unutrašnjost objekta. Oni pretpostavljaju vertikalno presečen objekat u glavnim pravcima (podužni, poprečni preseci). Ove tri predstave: osnove, fasade i preseci omogućuju nam da ceo objekat tačno zamislimo u prostoru, ili obrnuto, zamisao jednog arh. objekta, prenešena na hartiju pomoću osnova, preseka i fasada, omogućuje njegovo materijalno izvođenje u prostoru.

Napomenuto je u glavnom delu arhitektonskog objekta, u delu između temelja i krova, često pojavljuju stubovik koji nose tavanicu, a njihovo oblikovanje je od izuzetnog značaja za razvoj arhitekture. Stubovi su u svojoj osnovi često okrugli, a njihova visina u odnosu na veličinu prečnika, raznolika je prema arhitekturama i stilovima. Klasičan stub je sastavljen u većini slučajeva iz tri dela: stope, tj. baze, manje ili više profilisane ili ukrašene, na kojoj počiva stablo, glavni vertikalni deo stuba, gladak ili izbrazdan vertikalnim kanelurama različitog preseka, a koji se završava kapitelom koji neposredno podupire donje delove tavanice. Kapitel je deo stuba koji se najviše dekoriše. Njegov oblik i dekoracija uglavnom određuju stil i arh. stuba. Stubac igra sličnu konstruktivnu ulogu kao i stub, ali u umetničkom pogledu ređe dolazi do izražaja u arh. Starog veka. Njegova osova je četvrtasta, najčešće kvadratna, katkad i poligonalna. Stubac takođe može imati svoju stopu i kapitel.

Pilaster je deo stupca koji nije slobodan, već je u konstruktivnoj vezi sa zidom ispred koga malo ispada. U pravolinijskom sistemu završetka objekta nailazimo na horizontalnu gredu koja premošćava otvore između stubova ili zidova. Ta greda se zove arhitrav i njena je uloga da stvori podlogu tavanici, da primi teret od tavanice i da ga prenese na podupirače: stubove i zidove. U najstarijim arh. preko kamenih arhitrava leže kamene grede ili ploče jedna uz drugu i obrazuju tavanicu; docnije u grč. arh., preko arhitrava je poređan niz poprečnih greda na izvesnom razmaku i tek one nose ploče tavanice. Tada su čela ovih greda na spoljnim stranama zaklonjena pločama, koje duž fasada, iznad arhitrava obrazuju friz. Iznad friza, kao završni element arh. pojavljuje se venac, manje ili više ukrašen različitim arhitektonskim članovima: gejzonom, simom, konzolama, zupcima, itd.

U lučnom sistemu pokrivanja arh. objekata, umesto arhitrava pojavljuju se luci izvedeni od lomljenog ili tesanog kamena ili veštačkog gradiva (ćerpič, opeka). Spojnice pojedinih kamenova u tome slučaju su zrakaste prema centrima luka. Umesto sistema horizontalnih kamenih greda i ploča koje po prvom načinu obrazuju tavanicu, kod lučnog sistema prostor je pokriven svodom, slično izvedenim kao i sam luk. Najčešći oblici svodova koji se pojavljuju su: poluobličast, kupolast i krstat svod. Međutim, do rimske arh., sem u Mesopotamiji, svođenje je vršeno na primitivan način ispuštanjem horizontalnih slojeva pločastog kamena, kao kod luka.

Od najstarijih vremena čovek je rado ukrašvao svoje arhitektonske konstrukcije; dekoracija je uostalom rođena pre arh. Bilo je epoha, kad su različiti arh. oblici bili prenatrpani različitim ukrasima. U tim ukrasima - ornamentima - čOvek je najradije podražavao prirodu koju je imao za ugled u svojoj okolini. Postali su tzv. biljni ornamenti koji predstavljaju na različite načine stilizovane pojedine biljke, stabljike, lišće, cveće - naročito: lotos, papirus, palma u Egiptu, akantus u Grčkoj, hrastov i lovorov list kod Rimljana. Još pre stilizovanja biljke pojavljuju se geometrijski oblici kao ukrasi pojedinih arh. delova: crte, krugovi, spirale, cik-cak linije itd. Zatim je lik životinje impresionirao umetnikovu uobrazilju i pojavljuju se prvo gravure a zatim bareljefi pa najzad i puni reljefi različitih životinja, pa potom i čoveka. Dekoracija i plastična umetnost najčešće su u službi same arh., njoj su podređene i stvorene jedino da arh. oblike i mase ižive i ukrase.

Isto tako i boja je u svima starim arh. imala svoju određenu funkciju. Stari umetnici rano su već opazili da pod jakim južnjačkim suncem, kamen, pa ni gravirani ukrasi na njemu, ne daju dovoljno izraza arh. oblicima. Bojenjem tih oblika, a naročito ukrasa, postizani su željeni efekti pogotovo tamo, gde je trebalo pojedine delove istaći ili odvojiti od pozadine. Ali najviše je bojenje dolazilo do izrazaja u arhitektonskoj obradi enterijera, unutrašnjosti prostorija.

ARHITEKTONSKI PARAMETRI - Naziv za veličine, mere veličine, jedinice ili merne karakteristike koje se nalaze unutar jedneog složenog arh. ili urban. oblika i koje ga određuju, nezavisno od drugih uticaja. U arh. , posebno u urbanizmu, osnovni parametri koji određuju jedan sistem pre svega su funkcionalni parametri: saobraćajni (šeme kretanja), istorijski (istorijsko graditeljsko nasleđe), geografski, ekonomski, sociološki i dr.

ARHITEKTONSKI PRIKAZ (nem. Architekturdarstellung) - Prikaz građevine ili delova građevine i unutrašnjeg prostora putem sredstva arhitektonske slike i grafike (v. arhitektonska slika, arhitektonsko slikanje), pomoću arhitektonskog plana ili u obliku plastičnog modela (maketa).

ARHITEKTONSKI PROGRAM, PROJEKTNI PROGRAM - Predstavlja osnovu za projektovanje jednog arhitektonskog objekta. Arhitektonski program sadrži: osnovne podatke o lokaciji i samom objektu ( orijentacija, veličina, hidrometeorološke karakteristike lokacije, geomehaničke karakteristike tla itd. ), sadržaj i funkcije prostornih celina novog objekta ( ulaz, hol, dnevni boravak, spavanje itd. ) sa traženim nivoom obrade prostora i potrebnim površinama. Arhitektonski program sadrži i osnovne konstruktivne karakteristike novoprojektovanog objekta. U urbanističkom smislu, program predstavlja osnovne smernice prostornog razvoja i planiranja razvoja jedne urbane celine.

ARHITEKTONSKI PROSTOR - Od vremena najstarije afirmacije ljudskog društva pa do današnjeg dana čovek se služi na različite načine definisanim prostorom kao okvirom za većinu manifestacija svoje životne aktivnosti. Zbog načina proizvodnje (lov) i retke naseljenosti u najstarijoj fazi razvoja ljudskog društva, čovek se zadovoljava prirodnim zaklonjenim prostorima. Prelazom na viši oblik proizvodnje stočarskog a potom i ratarskog tipa pojavljuje se prva potreba stvaranja zaštićenog prostora na odredjenom, većim delom otvorenom nizinskom području. Daljnji razvoj dovodi do potrebe izgradnje stabilnijih prostora za obitavanje, koji su osigurani od naglih poplava. Tako nastaju različiti tipovi normalnih nadzemnih prostora nastamba. Povećanje gustoće naseljenosti kao i nastala nesigurnost uslovili su organizaciju izgradnje naselja na prirodno zaštićenom terenu, kao i zaštitu naselja izgradnjom odbrambenog bedema. Time nastaje viši oblik formiranja zatvorenog urbanog prostora unutar odbrambenih kontura naselja.

Velika je pažnja posvećivana problemu prostora u arh. teoriji. A.p. pre svega treba shvatiti kao pojam koji se odnosi na sve aspekte i manifestacije prostora unutar arhitektonskog oblika. Bruno Zevi, tako, definiše arhitekturu kao “umetnost prostora”, ali on zaboravlja da definiše stvarnu prirodu tog prostora, o kome govori. Za njega je prostor jedan ravnomerno rasprostranjemi “materijal” koji se može “modelovati” na razne načine. Mnoga istraživanja bila su obavljena baš na takvoj postavci; kao dokaz za to mogu se navesti na pr. dela Paula Frankla, A.E. Brinkmanna i Paula Zuckera. Siegfried Giedion je verovatno teoretičar koji je najviše doprineo aktuelizovanju koncepcije prostora. On u svojoj knjizi “Prostor, vreme i arhitektura” stavlja problem prostora u samo središte razvoja savremene arh., a u svojim kasnijim delima on predstavlja istoriju arh. kao niz uzastopnih različitih “prostornih koncepcija”. On u stvari razlikuje tri osnovne koncepcije. Prva koncepcija a.p. se bavi emanacionom snagom volumena, njihovim međusobnim odnosima i njihovim uzajamnim delovanjem. Ovim se obuhvata i egipatski i grčki arhitektonski razvoj. Obe ove arh. razvijaju se u polje, iz volumena. Druga koncepcija a.p. nastaje početkom Iiv., zajedno sa kupolom Hadrijanovog Panteona. Od tog doba pa nadalje, koncept a.p. se skoro nije mogao odvojiti od koncepcije “izdubljenog unutarnjeg prostora”. Treća koncepcija a.p., još uvek u povoju, bavi se pre svega odnosom i uzajamnim delovanjem unutarnjeg i spoljašnjeg prostora. Juergen Joedicke raspravlja o a.p. koji polazi po njemu od “aksioma da se zgrada sastoji od prostora, što je dokaz da arhitektonski prostor postoji” (!). Ali on ipak nešto kasnije kaže: “Mi možemo govoriti o arh. prostoru kao iskustvenom prostoru”, dalje “arhitektonski prostor je vezan za čoveka i za njegovo opažanje”. Iz toga sledi i njegov logični zaključak: “Prostor je zbir uzastopnih opažanja mesta”.

ARHITEKTONSKI SISTEMI - Načini grupisanja arh. elemenata, prostornih jedinica, ćelija i dr. unutar celina koje su određene pravilima grupisanja: kompozicionim, konstruktivnim, funkcio,alnim, vizuelnim i dr.

ARHITEKTONSKI SOFTWARE - Naziv za nematerijalne elemente jednog arhitektonskog objekta ili arh. uopšte, koji nisu neposredno vidni ili dostupni. A.s. predstavlja onaj segment jednog objekta koji nije moguće videti “golim okom”, ali ga je moguće sagledati u okviru nematerijalnih karakteristika objekta. Ova strana arh. objekta praktično nikad i ne može izaći izvan okvira mitološkog mišljenja, čak ni u najmodernijim arhitektonskim poduhvatima današnjice. Primera radi:svaka pažljivo proporcionisana fasada podrazumeva izvesnu imanentnu aritmlošku sadržinu pitagorejskog, što će reći numeričko-mitološkog tipa, a to važi i za svaki detalj. Čak i “najbedniji” arhitektonski rezultat našeg savremenog sveta, uvek u sebi sarzi jednu ma i najprimitivniju aritmološku ili pseudoaritmološku shematu.

ARHITEKTONSKI STILOVI - Ako posmatramo posledice čovečijeg opšteg i društvenog razoja, kao njegove borbe kroz ceo tok istorije čovečanstva, opazićemo u svima njegovim manifestacijama: u društvenim odnosima, u privrednoj radinosti, u opštoj kulturi, u umetnosti, stalan uspon, progresivno kretanje koje će tu i tamo trenutno biti zaustavljeno, da se zatim nastavi, često, sa jačim poletom. U arh. ovo stalno i progresivno kretanje izraženo je međusobnom povezanošću nicanja, razvoja i umiranja pojedinih stilova. Ove se pojave stalno nadovezuju i kroz ceo tok istorije poučavaju nas na najizrazitiji način osvima karakteristikama jednog društva jedne određene epohe i određenog podneblja. Jasno je, ukoliko su ti stilovi originalni, da se u istim epohama a kod različitih naroda oni pojavljuju različiti i u oblicima i u jačini svoga umetničkog izražavanja. Ova razlika je uvek u odnosu na bitne karakteristike tih naroda i u odnosu na ostale uticaje koji deluju na arh., a o kojima smo ranije govorili.

Najveće epohalne promene u kulturi čovečanstva koje se u umetnostima karakterišu stilovima, nastaju najčešće posle velikih događaja, koji ostavljaju jasan trag u istoriji čitavih delova sveta. Istorija nam u tome pogledu pruža dosta dokaza: sve epohe od umetničkog značaja tesno su vezane sa rađanjem novih civilizacija ili novih religija, sa epohama velikih društvenih evolucija i tehničkih pronalazaka, sa stvaranjem novih država, posle značajnih revolucija itd.

Ako stilove u arh. posmatramo sa umetničke tačke gledišta, zaključićemo da istorija arh. ne poznaje stvaraoce stilova, jer stil nije delo jednog umetnika. Pojedini umetnici modu imati svojstven način izražavanja umetnosti. “manir”, ili, ako grupa umetnika izražava jednu umetnost na isti način i ako je taj način izražavanja prihvaćen ukusom epohe, pojavljuje se “škola”; ali sve to još nije stil. Katkad su, međutim, “manir” i “škola” etape kojima prolazi umetnost do svoje kristalizacije u stil.

U svojoj suštini, “manir” u arh. je plod razrađivanja jednog, već postojećeg stila na svojstven način umetnika, čija je umetnost pod nekim posebnim uticajem, a najčešće pod uticajem mode. Moda je obično izraz ukusa društva u relativno kratkom periodu vremena. Ukus generacije se menja i sve što je stvoreno u arh. jedino pod uticajem ukusa jedne kratke epohe, a nije prožeto pravom umetnošću uslovljenom materijalnim i kulturnim razvojem društva, ne sadrzi dovoljno izrazajnih komponenata koje bi takvom delu mogle dati virtalnost jednog stila.

Ako obuhvatimo pogledom arh. čitavog doba čoečanstva, prolazne mode se gube i ustupaju mesto samo iskristalisanim stilovima koji su u svojim epohama u potpunoj međusobnoj harmoniji u umetnosti, u muzici, književnosti i uvek u odnosu i ravnoteži sa istorijskim i materijalnim uslovima. U Starom veku pojedine civilizacije su nam ostavile značajne arh. sa snažnim umetničkim karakterom. Neke od tih arh. su pod razlim uslovima evoluirale u više disparatnih stilova koji su, u topografskom i u vremenskom prostoru zračili na mnoge druge arh. raznih pokrajina sveta. Iz takvih stilova su se razvile i osnovne teorije arh. sa svima njenim pravilima i zakonima.

Najistaknutija među arh. Starog veka, nesumnjivo je grčka, koja rađa tri specifična i originalna stila, gde su koncentrisane sve odlike arh.: izrazitost oblikovanja prostora, logičnost konstrukcije, harmonija masa, obrada detalja, stilizacija ukrasa. Rimska arh. takođe zauzima zavidno mesto u istoriji, ali se ne može poreći njen eklektičan karakter, naročito u razvoju njenih stilova. Egipatskoj arh. često se takođe pripisuje stvaranje više stilova usled nekoliko različitih oblika egipatskih stubova. Ali, iako je obrada stubova važan element u određivnju stila, ona nije i jedini. Osnovne karakteristike raznih stilova u egipatskoj arh. se ne mogu dokazati. Međutim, dorski, jonski i korintski stilovi u grčkoj arh. obeleženi su jasnim granicama. Kod njih osećamo, vidimo i divimo se uvek jednoj jedinstvenoj - grčkoj arh., koja nam jasno ispoljava staru jelinsku naprednu kulturu, izraženu u savršenim proporcijama i harmoniji. Sva tri grčka stila počivaju na čvrstim temeljima koje su sagradili novi društveni odnosi ove epohe, gde je pokušano da se sloboda čoveka i podređenost jedinke celini, smatra kao osnovni uslov razvoja društva. Sva tri grčka stila nikla su iz nove konstrukcije koja se razvila, kako u pogledu radno sposobnih snaga, tako i samog gradiva; a u pogledu same umetnosti, u svima grč. stilovima provejava osećaj starih Grka za muziku i poeziju, osećaj ritma, osećaj lepoga.

Kod Rimljana originalnost umetnosti u samom početku trpi usled njihovog neposrednog dodira sa svima narodima tada poznatog sveta. Stare kulture i stare umetnosti morale su impresionirati nove osvajače, a pogotovu je grčka arh. bila toliko jaka, da je nadživela političku nezavisnost Jelade. No, iako su rimske građevine stilski slične grčkim, novi društveni odnosi i nove potrebe stvorile su nove metode rada koj, potpomognute ekonomskim usponom države, ostvaruju nov i zavidan napredak u istoriji arh. Starog veka. Rimski stilovi nam govore o osobinama društva koje je, u uzvitlanom periodu čovečanstva, prožeto idejama političke i vojničke nadmoćnosti i zavojevanja svetom. Rimska arh. u sistemu svoje konstrukcije nosi jasan žig robovlasničkog društvenog sistema, a u svome oblikovanju i zadacima jasno ispoljava svoju potpunu zavisnost vladajućim klasama i državi. Hram kod Rimljana ustupa mesto profanoj arh. koja ostvaruje nove i veličanstvene programe i izgrađuje raznovrsne arh. spomenike, koji će, mnogo vekova docnije, znatno doprineti novom usponu arh. umetnosti u Renesansu.

Ma koliko da su značajne i originalne arh. koje će se stvarati na razvalinama Starog veka, ipak je neosporno da je Stari vek položio temelje razvoju svih arh. sveta. U narednim epohama naročito je izrazit Srednji vek u poređenju društvene strukture i običaja, predrasuda, materijalnog i duhovnog života čoveka sa umetnošću i arh. tog doba. Nova religija u početku potpuno vlada čovekom; svakanjegova delatnost je pod nadzorom crkve. Atinska sloboda duha nepostoji; u pojedinim epohama ona je bila zabranjena pod kaznom smrti na lomači. Pored religije i zajedno sa njom feudalni društveni sistem nameće svoje zakone i potrebe i daje opšti pravac razvoja celokupnog materijalnog i kulturnog razvitka epohe, pa i razvitka umetnosti ovoga doba. Čovek je pvučen u sebe, narod je još uvek poluroblje, no teško i vlastelinu ako se usprotivi crkvi. Ovakvi uslovi života morali su imati uticaja na sve grane umetnosti pa i na arh. Ali, materijalne potrebe i nove društvene suprotnosti, zahtevaju i nove metode rada i rađaju nove arh. programe. Tradicija je odbačena i u hrišćanskom društvu nema mesta ni jelinskom hramu ni rimskom amfiteatru. Grade se hramovi prema potrebama nove religije, podižu se zamkovi i kule, tvrđave sa opkopima i pokretnim mostovima, a te tvrđave, zbog slabe bezbednosti, nagomilavaju unutar svojih zidina gusto izgrađene višespratne stambene zgrade u tesnim i mračnim ulicama. Profana arh. evoluira na temeljima nove drvene konstrukcije, dok crkvena, sa kamenom i opekom oblikuje veličanstvene monumente sa ciljem da svojom privlačnošću obezbedi novoj religiji vođstvo i prevlast.

Svi arh. stilovi koje nam je Srednji vek ostavio: staro-hrišćanski i vizantijski, romanski i gotski, pa i islamski, verno karakterišu svoje doba i narode, pružajući nam nov dokaz da je stil u arhitekturi odraz zivota jedne epohe, ili skup karakteristika materijalne i duhovne kulture jednog doba.

Ako bacimo pogled na Novi vek, opažamo potpuno različitu sliku: čovek je oslobođen mnogih ranijih predrasuda; dogme religije nisu više toliko stroge; države su uređenije, bezbednost veća, duh slobodniji, feudalizam se postepeno gasi ustupajući mesto novim klasnim suprotnostima. Razvijaju se gradovi i takmiče među sobom: gradsko zanatstvo postaje značajan faktor u ekonomskom razvoju društva. Otkriće Amerike pruža nove mogućnosti trgovini i bogaćenju; pronalazak štamparije pomaže intenzivnijem rasprostiranju kulture. Svi ti uslovi menjaju fizionomiju društva u kome se kristališe jedan nov, burzoaski sistem.

Međutim, nova arh. buržoazije u povoju, nije mogla da se razvije u potpuno originalnu umetnost. Za svoje nove koncepcije u odnosu na težnje građanskog društva, koje su u izvesnoj meri slične onima kod Rimljana, buržoaska arh. prihvata stilske elemente iz rimske umetnosti. Nastupa nova epoha u arh. obelezena stilom Renesansa , koja oživljuje posle hiljadu godina oblike rimske arh. Ipak se ne može smatrati da epoha Renesansa označava doba dekadencije niti čak doba zastoja u evoluciji arh. Naprotiv, iako su arh. elementi rimski, koncepcija oblikovanja je nova, u skladu sa stečenim iskustvom i u odnosu na nove potrebe društva i na njegove materijalne mogućnosti. Građanske kuće, vile, palate i crkve, prihvatajući rimske oblike, počivaju na temeljima nove kompozicije, koja, u progresivnom toku razvoja svih delatnosti ovoga doba, sadrži sva preimućstva koja je arh. stekla u toku Srednjeg veka.

Brži napredak civilizacije, oštrije suprotnosti u društvenim odnosima i njihova borba, predstavljaju jače strujanje u evoluciji arh. Pojavljuju se nove epohe u građanskoj arh. obeležene stilom baroka u Italiji i Nemačkoj i rokokoa u Francuskoj. Ali ukoliko češće dolazi do promena u umetnosti, a naročito u arh., to je ona više sputana u svome usavršavanju: epoha postaje kratka za kristalizaciju jednog stila. Promene u društvenom uređenju ili ukusu pojedinih naroda odrazavaju se u arh., ona ih izrazava i obelezava. Ne ukoliko nema materijalnih komponenata za ostvarenje originalne umetnosti, utoliko lakše, u tim epohama, arh. podleze podrazavanju prošlosti. To opravdava pojavu neoklasičnih stilova u kojima se pokušava obnova grčke i egipatske arh. a zatim nove gotike, novog baroka, nonog renesansa, koji kroz ceo XIXv. pokazuje lutanje arh. stvaralaštva.

Usavršavanje pozitivnih nauka i epohalni pronalasci na polju tehnike stvaraju revoluciju u kulturi čovečanstva. Pod impulsom progresivne evolucije tehnike i razvoja industrije nastupaju nove društvene suprotnosti koje u svojoj značajnoj borbi nameću arh. nove zadatke. Arh. kapitalističkog društva od početka Xxv. pokušava, u konstruktivnom pogledu, da raskine sa svim tradicijama prošlosti. Pojavljuju se nove konstrukcije i nove mogućnosti u odnosu na novi građ. materijal, armirani beton i čelik. Iskorišćavajući preimućstva nove konstrukcije a u težnji za što većom eksploatacijom zemljišta u gradovima, podižu se oblakoderi i visoki blokovi zgrada, poglavito za stanovanje i za industriju. U umetničkom pogledu, u odnosu na samu konstrukciju i materijal, arh. pokušava da ravnim površinama i masama postigne nove harmonijske efekte i da ostvari nove arh. stilove.

Preterano iskorišćavanje zemljišta u gradovima ubrzo je pokazalo negativne rezultate kako u higijenskom pogledu tako i u estetskom i umetničkom. Ovo je doprinelo, da se već krajem prve četvrtine Xxv. pokušava povezivanje arhitektonskog stvaranja sa modernim urbanističkim principima, tako da savremeno doba obeležava nov pravac arh. delatnosti nerazdvojan od projektovanja samih gradova.

Iz svega se može zaključiti, da je stil u arh. skup različitih karakteristika čitave epohe, kroz koju se kao nit provlači jedna ista umetnička zamisao. Ukoliko je umetnost jedne epohe u boljoj ravnoteži sa opštim materijalnim razvojem društva, utoliko će arh. te epohe biti savršenija i njen stil čistiji i snažniji. Takav stil duže živi jer snagom svoje umetnosti jače impresionira čoveka i štiti ga od prolaznih senzacija mode.

Da bi se kritički posmatrali arh. spomenici i da bi se mogli razumeti različiti stilovi u arh., potrebno je, pored poznavanja kulture društva i društvenih odnosa u pojedinim epohama koje se podudaraju sa razvojem jednog stila, poznavati i pokrajinu, podneblje gde je stil stvoren. Mesyto i klima utiču na čovekove potrebe, na arh. kompoziciju i konstrukciju, a oni su komponente umetničkog stvaranja. Može se zapaziti da se kroz čitava stoleća istovremeno, a pod različitim podnebljima, razvijaju potpuno disparatne umetnosti. Na pr. oko 1000. do 200.g.p.n.e. razvijaju se arh. u Egiptu, Indiji, Kini, Grčkoj i dr. i svaka stvara potpuno različite oblike. Nesumnjivo je da je ova raznolikost u najvećem delu plod različitih kultura i društvenih odnosa, o čijim je uticajima na arh. već bilo govora, ali u velikoj meri na tu raznolikost utiče i sama pokrajina i njeno podneblje, naročito u samoj koncepciji arh. Ukoliko među ovim savremenim arh. i ima dodirnih tačaka, ukoliko bi se naslutila ili čak opazila neka nit koja povezuje ove razne arh., ta nit je protkana jedino spoljnim uticajima jedne umetnosti na drugu. Istina je da taj uticaj može da bude od kapitalnog značaja za pojedine arh. koje nemaju dovoljno vitalnosti u svojoj sopstvenoj umetnosti.

U Novom veku, kada su narodi imali mnogo više dodira i u vezi sa tim i međusobnog uticaja, ipak se opažaju znatne razlike u arh. stilovima istoga doba, a u raznim pokrajinama. O ovome jasno svedoči stil renesansa u Italiji i Nemačkoj, ili na pr. stil baroka u Italiji, Francuskoj i Nemačkoj. Može se govoriti o istorijskom arh. stilovima da manje ili više odgovaraju našem današnjem ukusu, ali se ne može kategorički tvrditi da du pojedini stilovi lepi ili ne. Arh. se ne sme nikad ocenjivati apsolutnom merom već jedino u odnosu na kulturu društva u kome je stvorena. Samo na ovaj način posmatrani, arh. spomenici prošlosti mogu nam biti razumljivi i samo tako njihova umetnost može doći do potpunog izrazaja.

ARHITEKTONSKI USLOVI - Arhitektura je rezultat određenih uslova: društva, vremena i prostora. To su, pre svega, svi oni objektivni i konkretni društveno - ekonomski uslovi koji utiču na formiranje društvene svesti, odnosa između ljudi, nivoa i rasporeda ekonomskog potencijala, proizvodnih snaga, institucija itd. Svako društvo ima arh. kakvu želi, može i zaslužuje da ima. Arhitektonsko delo je proizvod određenih uslova, određenog društvenog programa i ugovora. Nema arhitekture van neposredne sfere društva kao istorijske kategorije. Konfiguracija terena, vegetacija i mikroklima, prirodni uslovi i izvori energije, materijal, tradicija, mentalitet ljudi, običaji i kultura sredine - sve su to uslovi koji uveliko određuju lik arhitekture. Kuća je kao istorijski fenomen vrlo čvrsto vezana za teren na kojem je sagrađena. Ona je duboko utemeljena u rodno tlo čoveka koji je stvara. Ako buduća dela arhitekture, oslobođena zakona statike, postanu pokretnapotrošna dobra, ako se pristupi masovnoj proizvodnji kuće kao robe, konfekcije i ambalaže života, šta nova tehnika i tehnologija obećavaju i nude čoveku potrošaču, onda bi arh. izgubila svoja regionalna svojstva i ostvarila univerzalni stil. Verovatno bi to značilo povratak civilizacije epohi savremenih nomada. Svet bi onda odista postao jedan, jedinstven, ceo i verovatno univerzalno tuzan i prazan.

ARHITEKTONSKI ZNAK - Celokupna arhitektura se može posmatrati kao sistem znakova koji unutar sebe sadrže određena značenja. Umberto Eko pokušava da odredi arhitektonski znak primenjujući na arhitekturu kategorije Richardsove semantike. Tako, ako bismo vrata posmatrali kao simbol kome prvenstveno odgovara referencija “mogućnost ulaženja”, teško bismo mogli da odredimo “referens”, pretpostavljenu fizičku stvarnost na koju bi se simbol odnosio; mogli bismo da potvrdimo da se vrata odnose na sebe sama, da označavaju stvarnost - vrata ili da se odnose na funkciju koju omogućavaju. U ovim granicama teško bi se moglo odrediti na šta se odnosi simbol “trijumfalna kapija”, koji bi, bez sumnje, denotirao mogućnost prolaženja, ali bi istovremeno jasno konotirao “trijumf” i “slavu”: ovde bismo imali zgušnjavanje referencija, poistovećenih sa referensom koji je još koincidirao ili sa znakom ili sa određenom referencijom.

Drugi pokušaj je napravio Johann Klaus Koenig, kada je pokušao da odredi “arhitektonski jezik” na osnovu Morisove semiotike. Koenig se vratio na definiciju znaka po kojoj “ako je “A” pripremni nadrazaj koji, pod izvesnim uslovima, u nekom organizmu izaziva raspolozenje da odgovori nizom reakcija iz određene grupe ponašanja, onda je “A” znak”. Takođe, “ukoliko A usmerava ponašanje prema nekom cilju na isti, ali ne i neizostavno identičan način na koji bi neka druga stvar (B), u slučaju da bude primećena, usmeravala ponašanje prema tom istom cilju, onda je A znak.” Koenig zaključuje da se “arhitektura sastoji od znakovnih sredstava koji izazivaju različita ponašanja”.

Semiotička postavka, međutim, ne nalaže nam da znak odredimo na osnovu ponašanja koje on izaziva ili na osnovu stvarnih predmeta koji bi ga potvrdili, već jedino na osnovu enkodiranog značenja koje određeni kulturni kontekst pripisuje nekoj oznaci. Ista ova postavka (sa svojom podelom između oznake i označenog, od kojih se prva bar načelno može ustanoviti i opisati, bez obzira na značenja koja im pripisujemo, dok se ovo drugo može menjati zavisno od kodova koji određuju tumačenje oznaka) omogućava nam da u arhitektonskim znacima prepoznamo oznake koje se mogu opisati i katalogizirati i koje mogu da denotiraju precizne funkcije, pod uslovom da se tumače u svetlu određenih kodova, a ovi se mogu ispuniti uzastopnim značenjima koja im se mogu na osnovu drugih kodova pripisivati ne samo pomoću denotacija, već i pomoću konoracija.

  1. Jedan znak se moze posmatrati u odnosu na sebe samog, u odnosu na predmet i u odnosu na interpretanta. Znak u odnosu na sebe samog moze da bude: kvalitativni znak (qualisignum) - hromatska senzacija na pr., odnosni znak (sinsignum), - predmet ili događaj; i zakonodavni znak (legisignum) - konvencija, zako naziv kao konvencionalni jezički odnos.
  2. Znak u odnosu na predmet je: ikona - duhovna slika, slika uopšte, dijagram, metafora. Ima urođenu sličnost sa predmetom; pokazatelj - graduirana skala, logički operator, signal, uzvik, upravlja pažnju na neki predmet pomoću slepog impulsa; simbol - imenica, zakon, institucija. Za razliku od prva dva, ovaj je konvencionalan.
  3. Znak u odnosu na interpretanta: rema - propozicionalna funkcija, ali i termin u odnosu na iskazni znak, koji predstavlja izjavu i na argument, koji je rasuđivenje; iskazni znak (dicisignum) - izjava, ispunjena rema, definicija; argument - silogizam.

ARHITEKTONSKO KREIRANJE - Arhitektonsko kreiranje kao posebna društvena aktivnost, manifestovana putem konkretnih definicija, tj. arhitektonskih objekata ili urbanističkih kompleksa, specifičan je vid ljudske delatnosti, koji u sebi sadrži kompleksne vrednosti spoznajnog i stvaralačkog čovekovog dometa. A. k. predstavlja u suštini umetnost, znanje i veštinu izgradnje građevina sa svrhom stvaranja unutrašnjih organizovanih prostora, namenjenih najrazličitijim potrebama čOvekovog života i aktivnosti. Osnovni elementi a.k. su prema tome: definisani unutrašnji arhitektonski prostor namenjen nekoj svrsi (stanovanju, radu, kretanju, odmoru, kulturnom zivotu, meditaciji, sahranjivanju i dr.) i arhitektonsko telo, koje svojom konkretnom konstruktivnom komponentom ostvaruje i štiti spomenuti unutrašnji arhitektonski prostor, a svojom kompoziciono-oblikovnom komponentom usklađuje pojedine konstruktivne elemente (volumene, površine, zidove, stubove, otvore i dr.), te ih povezuje u harmoničnu celinu. Arhitektonsko stvaralaštvo, razvijano kroz istoriju u okvirima i pod uslovima formiranja najširih potreba za organizovanim prostorom unutar razvoja društvenog života, definiše prema tome prostor potreban čoveku za manifestaciju najrazličitijih vidova njegove fizičke i psihičke životne aktivnosti. Definicija arhitektonskog organizma (objekta ili urbanog ansambla) mora stoga udovoljavati kvantitativnim zahtevima fizičke kao i kvalitativnim zahtevima psihičke komponente čovekove aktivnosti; to znači, da arhitektonska kreacijia mora u svojoj suštini biti pravilno definisana kako u kvantitativnom tako i u kvalitativnom smislu.

U kvantitativnom smislu arhitektonsku kreaciju definiše racionalno odmeren i funkcionalno organizovan prostor, logično upotrebljen i formiran materijal, empirijskim ili analitičkim putem određen i dimenzionisan konstruktivni sistem itd. U kvalitativnom smislu svaku arhitektonsku kreaciju definiše sprovedeno harmonično usklađivanje navedenih prostornih i konstruktivnih kvantitativnih elemenata, čime se ostvaruje ona određena vrednost arhitektonskog prostora i korpusa, putem koje arhitektonska kreacija postaje nosilac stvaralačkog odraza idejnog i emotivnog dostignuća društvene zajednice. Putem tako postignute i ostvarene vrednosti, arhitektura se deklariše kao kategorija specifične društvene aktivnosti, koja u sebi sadrži tehničku i umetničku komponentu ljudske delatnosti.

Celovita arhitektonska kreacija sastoji se iz rešenja dveju osnovnih grupa komponenata, od kojih je jedna tehničke prostorno-komunikativne prirode s konsekvencijom funkcionalne definicije svog prostornog organizma i statički stabilne konstruktivne definicije svog korpusa, a druga je idejne i emotivne prostorno - doživljajne i oblikovno - doživljajne prirode, s konsekvencijom harmonijski sređene definicije svojih prostornih i oblikovnih elemenata.

Prva komponenta, koja određuje lokaciju i orijentaciju, organizuje i povezuje prostore, definiše kvantitete, materijal, konstrukciju itd., rešava se na temelju analize funkcije objekta i statičke stabilnosti konstrukcije. Ovu analizu sprovodi autor snagom sopstvenih dostignuća na području naučne spoznaje zakonitosti niza društvenih, prirodnih i tehničkih nauka, kao što su nauka o razvoju i organizaciji ljudskog društva, biologija, statistika, nauka o projektovanju, nauka o konstrukcijama, nauka o čvrstoći materijala, statika i mnoge druge.

Druga komponenta, koja definiše snagu izraza i harmonije, profil ili još više fizionomiju jednog objekta - komponenta, u vrednosti koje odražavaju idejnost i emotivnost, težnje i osećanja jedne određene epohe društvenog razvoja na određenom tlu i unutar određene etničko-političke celine, nastaje kao stvaralački umetnički odraz specifično (umetnički) spoznate objektivne životne stvarnosti, definisan kreatorom na podlozi njegovih ličnih idejnih i emotivnih kvaliteta, a intenziviran dometom njegove stvaralačke snage interpretiranja.

Osnovno je kod sveukupnog procesa definisanja arhitektonske koncepcije, da se u toku samog stvaralačkog procesa rešavanje ovih spomenutih komponenata mora razvijati i sazrevati sinhrono, te da obe komponente u kvalitetnom ostvarenju moraju delovati jedinstveno kao konačna sinteza, manifestovana konkretnom definicijom arhitektonskog objekta. U suštini su analiza i kreativna definicija na području arhitektonskog stvaralaštva kompleksni procesi, koji se temelje na dostignućima autorove naučne i umetničke spoznaje, a rezultati toga kreativnog procesa rastu do kvaliteta na bazi stvaralačke snage autorovog talenta.

ARHITEKTONSKO NASLEĐE - Predstavnici arhitekture ranijih perioda-epoha, koji su prisutni na jednom prostoru, u jednom gradu ili regiji. A.n. nisu samo arh. oblici, već tu spadaju I: tradicija gradnje, kultura građenja i života, religiozne karakteristike jednog podneblja, istorijske karakteristike, etnološki elementi i dr.

ARHITEKTONSKO POLJE - U arhitektonskom prostoru, isto kao i u egzistencijalnom prostoru, put i domena sačinjavaju jednu integrisanu celinu. Oba ta elementa, uzata skupa, stvaraju ono, što bismo mogli nazvati “poljem”. Koncept polja se koristi u prirodnim naukama da bi se označili prostorni aspekti sistema uzajamno delujućih sila. Taj koncept je preuzeo Kurt Lewin da bi pomoću njega opisao čovekovu lokaciju u psiho-socijalnom kontekstu. A.p. tako sadrži u sebi i sile, koje treba uravnotežiti u stanje dinamične ravnoteže. Polje može biti i sasvim jednostavno, sačinjeno na primer od samo jednog, relativno neraščlanjenog mesta sa okolnom domenom u koju ulazi samo nekoliko puteva. Takav krajnje uprošćeni primer jedva da se i može naći u savremenom svetu, jer mi već i u antičkom svetu nailazimo na složenija polja, u kojima je veći broj mesta i domena međusobno povezan posredstvom osa i puteva.

ARHITEKTONSKO PROJEKTOVANJE - Predstavlja skup različitih operacija sa ciljem postaizanja određenog arhitektonskog rešenja jednog arhitektonskohg objekta. Arhitektonsko projektovanje se bavi problemom organizacije prostora i definisanjem svih elemenata njegovog oblikovanja i konstitucije. Tokom projektovanja izgrađuje se vizija određene prostorne predstave objekta arhitekture. Projektom se rešavaju svi integralni faktori budućeg dela, a na bazi utvrđenog programa izgradnje.

Projekat je samo jedna od faza u procesu nastajanja arhitektonskog dela od iskazane želje do realizacije, ali verovatno najznačajnija i odlučujuća, jer se njime ne samo predodređuje koncepcija, već se utvrđuju i svi elementi za neposrednu realizaciju. Projekat je pretprojekcija dela, slika njegove objektivne egzistencije, sredstvo za materijalizaciju ideje. Projektovanje je permanentno odmeravanje uticajnih faktora i usklađivanje protivurečnosti komponenata u integralno shvaćenu prostornu celinu. To je sasvim konkretno uobličavanje elemenata kompozicije, merno i funkcionalno usaglašvanje prostora, tehničko i praktično istraživanje sredstava i metoda za realizaciju dela.

To je pomalo čudna i prividno neuhvatljiva igra, kmbinatorika stvarnog i imaginarnog, potencijalnog i mogućeg, funkcije i strukture, sadržaja i likovnog izraza, dela i celine, materije i duha... To je često mukotrpna borba duha i mašte sa činjenicama stvarnosti i okovima koji je čine neizbežnom. To je večito traženje i istraživanje u beskrajnom bogatstvu varijanti koje nam prostor nudi na svim putevima i stranputicama bitnog i efemernog. Henry Focillon, tako kaže: “Neimar ne obavija prazan prostor, već izvesno prebivalište oblika, obrađujući prostor, on ga modeluje i spolja i znutra, kao neki vajar. On je tehničar prilikom izrade plana, konstruktor u kombinovanju građevinskih elemenata, slikar u rasporedu efekata, vajar u tretmanu masa...”

Prema Wilhelmu Woringeru “svaki umetnički fenomen ostaje nam tako dugo prikriven, dok ne shvatimo potrebu i zakonitost njegovog oblikovanja. Nasuprot, August Tirsch, pretpostavlja zakonitost svakom kreativnom činu, tražeći njegov uopšteni smisao: “U arhitekturi ima zakona čije postojanje obezbeđuje lepotu građevine, a kad se oni zanemare, to samo šteti njenoj lepoti. Ove zakone pronaći i formulisati, to je zadatak kojeg nauka ne može da se odrekne...Mi dakle tražimo neki zakon koji bi odgovarao mnogostrukosti oblika i koji bi se potvrdio u najrazličitijim uslovima.”

Čovek organizuje arhitektonski prostor i modeluje ga u vrednosi koje bi najbolje odgovarale svojoj svrsi i bile prostorni ekvivalent projektnog programa. “Čovek definiše prostor”, kaže August Schmarzow, “da se ogradi od prirode”. Danas ovako definisana svrha arhitekture predstavlja vrlo ograničen i neadekvatan obim njenih stvarnih ambicija i preokupacija. Projekt je samo grafička predstava jednog objekta i on time sam po sebi ne može biti arhitektura. Jedino materijalizovana idejna predstava može biti reprezent arhitekture, kao relizovanog prostornog dela. Međutim, projekt predstavlja sublimiranu idejnu pretpostavku arhitektonskog dela i ima svoju kvalitativnu, konceptualnu i kompozicionu vrednost.

A.p. sadrži sledeće faze i operacije: 1. analizu lokacije; 2. ispitivanja jedog terena ili lokacije budućeg objekta, 3. izradu projektnog programa; 4. izradu projektnog zadatka; 5. evaluaciju projektnog programa i zadatka; 6. izradu idejnog rešenja ili idejne skice; 7. izradu idejnog projekta; 8. izradu glavnog arhitektonskog projekta; 9. izradu izvođačkog ili detaljnog projekta ili plana (palirski plan); 10. izradu detalja i radioničkih crteža; 11. izradu detalja “na licu mesta”; 12. izradu izmena i dopuna izvođačkog projekta.

ARHITEKTONSKO PROJEKTOVANJE, KAO PROCES - Proces rada na ostvarenju izgradnje nekog arhitektonskog objekta sastoji se u suštini od dva dela: prvi obuhvata rad na projektovanju objekta, a drugi rad na njegovom izvodjenju. Rad na projektovanju obuhvata najpre upoznavanje funkcije budućeg objekta, na temelju kojeg se prelazi na rešavanje arhitektonskog organizma definisanog koncepcijom rasporeda prostora i adekvatne konstrukcije, i konačno na razradjivanje sveukupnog elaborata (nacrta, statičkih računa, troškovnika itd.), potrebnog za pristupanje samoj izgradnji. Osnovu za pristupanje arhitektonskom projektovanju mora sačinjavati konkretno definisani gradjevinski program, u kome je fiksirana funkcija objekta, tačan položaj mesta za izgradnju (lokacija) i svi podaci, dimenzije i detalji važni za pravilno funkcionisanje budućeg objekta. Osnovne elemente građevinskog programa daje budući korisnik objekta, a upotpunjuje ih arhitekta opštom analizom postavljenog zadatka. U ovoj fazi kreativnog procesa mora se sprovesti osnovna analiza funkcije objekta, njegovog odnosa prema urbanom ansamblu ili pejzažu, njegovog položaja obzirom na najšire uslove geografske, klimatske i terenske situacije.

Prva konkretizacija zamisli projekta fiksira se na skici (razmera zavisi o veličini objekta; 1:200 do 1:500). Prostor definisan u ovoj prvoj fazi odredjuju u podgledu veličine osnovni materijalni elementi projektovanja (oprema, nameštaj itd.) potrebni za ostvarenje funkcije samoga objekta, a raspored prostora odredjuju funkcija, rad i delovanje koji će se odvijati u tom objektu. Potpuno je razumljivo da se već u ovoj prvoj fazi projektovanja – paralelno i sinhorno sa postavljanjem osnovnih kontura organizacije unutrašnjeg arhitektonskog prostora – rešava u osnovnim linijama i sistem konstrukcije kao i problem kvaliteta arhitektonske koncepcije. Nakon toga pristupa se na temelju daljnjih studija zadane problematike izradi detaljnih nacrta u razmeri 1:100 (glavni projekt), u kojima su u potpunosti rešeni svi osnovni prostori i konstruktivni elementi. To se postiže na taj način da se paralelno sa pripremom nacrta izradjuje statički račun, kojim se odredjuju dimenzije i izvodjački detalji svih složenijih elemenata konstrukcije. Razrada tih nacrta kao i statičkog računa potrebna je kao elaborat na temelju kojeg kompetentni upravni organ odobrava izgradnju. Zbog potrebe odredjivanja troškova za podizanje projektovanog objekta izradjuje se na temelju planova u razmeri 1:100 tačan pregled količine svih radova i konstruktivnih elemenata potrebnih za izvođenje objekta (predmer radova, dokaznica mera); na temelju ovog elaborata unose se dobijene količine u troškovnik, u kome se u pojedine stavke opisa radova i konstrukcije (određenih količinom) unose cene pojedinih radova i materijala, čime se dobjva ukupna cena projektovanog objekta.

Paralelno s tim razrađuju se svi elementi koji čine kvalitetnu sintezu arhitektonskog objekta; njegov oblikovni izraz analizira se u nacrtima pročelja, perspektivnom prikazu ili izradom modela. Nakon što je projekt u osnovi izbalansiran, pristupa se izradi detaljnih izvedbenih nacrta u merilu 1:50 (palirskih planova). U toj fazi razradjuju se detaljno svi konstruktivni problemi, kao i problemi izvodjenja zanatskih radova. Paralelno sa izradom tih izvodjačkih nacrta za temelje, sve spratove, preseke i naročite detalje, izradjuju se posebni nacrti za izvodjenje složenijih konstruktivnih elemenata (armiranu betonsku ili čeličnu konstrukciju). Nakon izrade izvodjačkih nacrta razrađuju se tzv. detaljni nacrti komplikovanijih konstruktivnih pojedinosti i zanatskih radova u razmeri 1:20, 1:10, 1:5, 1:2 ili 1:1. Uz to se izrađuje i tačan opis radova. Time je pripremljen osnovni deo elaborata, na temelju kojega se može pistupiti izgradnji arhitektonskog objekta.

ARHITEKTURA I URBANIZAM - Za oblikovanje prostora i urbane jedinice potrebno je imati sem znanja i stvaralačku zamisao. Mnogi momenti utiču na koncepciju urbanističkog rešenja. Urbane jedinice glavni su nosioci arhitektonske delatnosti. Kod njih se urbanističko - građevinska delatnost manifestuje zanama izgradnje, dispozicijom objekata i prostorno visinskim gabaritima. Ova delatnost u zavisnosti je od reljefa koji daje jedinici karakter oblikovanja. U urbanim jedinicama ili njihovim delovima, arh. je izrazena funkcijom i spoljnom obradom elemenata, na pr. u vidu zidnog platna ulica, trgova, skverova i grupe objekata ili kao arhitektonsko oblikovanje prostora u okviru urbanističke koncepcije celine. Arh. u idejnosti predstavlja likovno i umetničko delovanje, ali je proveravanje opšteg lika jedinice vezano za prethodne analize i sinteze naučnih, ekonomskih, privrednih i oblikovnih činilaca. Arh. svojim projektima ostvaruje investicije predviđene urbanističkim planiranjem. Savremena arh. čini jedan od faktora umetnosti u savremenom urban., a urbanistička delatnost predstavlja homogeno kompleksno stvaralaštvo u oblasti arhitekture.

ARHITEKTURA KAO DRUŠTVENA IMAGINACIJA - Arhitektura predstavlja odraz društva u kojem je nastala, a zadatak jednog arhitekte je mnogo komplikovaniji unutar društvenog sistema nego izvan njega. Arhitekta danas treba da prednjači ispred zahteva i da rešava probleme kojih je narod samo upola svestan. Ovo predstavlja i veliku odgovornost. Potrebna je naročita i fina osećajnost za ono što mi nazivamo društvenom imaginacijom.

ARHITEKTURA KAO KOMUNIKACIJA - Fenomenološko posmatranje našeg odnosa sa arh. objektom pokazuje da mi arhitekturu obično shvatamo kao komunikacioni čin, iako ne isključujemo njenu funkcionalnost. Prema Rolandu Bartu “od trenutka u kome postoji društvo, svaka primena pretvara se u znak te primene”.

Još u najranije doba, pećinski čovek ostvaruje komunikaciju, odnos prema svom skloništu, odnosno, staništu u vidu pećine. Kod njega se iz ovog komunikacijskog odnosa rađa “ideja o pećini”, korisna ako ni za šta drugo ono kao mnemonička asocijacija. Posle iskustva sa drugom pećinom, ideju o onoj pećini zamenjuje ideja o pećini uopšte. Jedan model, jedna struktura, nešto što konkretno ne postoji, ali na onovu čega on može da prepozna izvestan kontekst fenomena kao “pećinu”. On je naučio da pećina može d ima različit izgled, ali je uvek u pitanju pojedinačna realizacija jednog apstraktnog modela koji je kao takav priznat, enkodiran, mada ne na društvenom već na nivou pojedinca, koji ga sam sebi postavlja i samom sebi i u sebi saopštava. Tada više neće biti teško da se model pećine pomoću grafičkih znakova prenese i drugima. Arhitektonski kod stvara ikonički kod, a “princip pećine” postaje predmet komunikacione razmene. Pri tome crtež ili daleka slika neke pećine postaju već komunikacija neke moguće funkcije, a to ostaju i kada ta funkcija ne nalazi primenu niti postoji zelja da se ona primeni.

U tom smislu, ono što omogućava primenu arhitekture (prolaženje, ulaženje, zastajanje, penjanje, ležanje, naslanjanje, gledanje kroz prozor, hvatanje, itd.) nisu samo mogućne funkcije, već pre svega, povezana značenja koja nas upućuju na primenjivanje te funkcije. Tako je, na primer, sa fenomenima trompe-l oeil-a kada se odlučujemo na nihovu primenu i onda kada mogućna funkcija uopšte ne postoji. Može se desiti da i kod nekih arh. funkcija koje ne opazamo kao nadrazaje ne primetimo funkcionalnost (koja se iz navike, koristi kao podloga), a da zapazimo njihovu komunikacionu efikasnost, kakvu može imati značenje zaklona, prostornost, itd.

ARHITEKTURA KAO POTROŠNO DOBRO - Filozofija pokreta Moderne usmerena je ka asimilaciji arhitekture i upotrebnih predmeta. Le Corbusier je teorijski definisao grad kao “mašinu za stanovanje” u cilju industrijalizacije stambene proizvodnje kojoj se neretko tezilo sa nekom vrstom religioznog zanosa. Odvajanje od prirode, izbor veštačkih materijala, vizuelni i funkcionalni odnos sa svetom mašina bili su ciljevi dominantnih stremljenja i duboko su uticali na preobražaj okoline i na novi izgled grada.

Civilizacija koja ozbiljno zeli da obnovi prekinutu ravnotezu i zaustavi osiromašenje resursa ne može sebi da dozvoli luksuz da nastavi izgradnju ovim metodama i sa ovim potrošačkim ciljevima. Generalizovana upotreba metala na primer sa svim svojim estetskim i tehnološkim posledicama ne može da se nastavi unedogled: aluminijum će vrlo skoro postati gotovo ređi od dragocenih metala, a i rezerve željeza nisu neiscrpne. Još neprihvatljiviji luksuz je onaj koji se tiče cene održavanja i energetskog snabdevanja onih zgrada koje u sebi imaju ugrađeno puno metalnih delova. Dok se trajanje i brzina zastarevanja zidane zgrade mere storinama godina, moderna građevina je već oronula posle trideset ili četrdeset godina. Neograničena ravnodušnost arhitekata prema destruktivnom dejstvu atmosfere, posebno kiše, koja je prognala krovove i krovne vence, stvorila je tip arh. koju karakteriše prolazna mladost i nesposobnost da dostojanstveno zastareva: arhitektura koja se menja kao što menjamo odelo ili automobil da bismo sledili modne trendove.

ARHITEKTURA KAO PROSTOR - Arhitekti su odgojeni na prostoru, a zatvorenim prostorom je najlakše rukovati. Tokom poslednjih 40 godina, teoretičari moderne arhitekture (izuzimajući ponekad F.L. Wrighta i Le Corbusiera) usredsredili su pažnju na prostor kao osnovni sastojak koji odvaja arhitekturu od slikarstva, skulpture, književnosti. Njihove definicije likuju jedinstvenošću medija; mada skulpturi i slikarstvu ponekada mogu biti dozvoljene prostornekarakteristike, skulptoralna ili slikovna arhitektura nije prihvatljiva - jer Prostor je svetinja.

Puristička arhitektura se javila delimično kao reakcija na eklekticizam devetnaestog veka. Gotske crkve, renesansne banke i jakobinska gazdinstva bila su otvoreno slikovita.Mešanje stilova značilo je i mešanje medija. Odevene u istorijske stilove, zgrade su prizivale izričite asocijacije i romantične aluzije na prošlost da bi prenela literarni, eklezijastički, nacionalni, ili programatski simbolizam. Definicije arhitekture kao prostora i forme u službi programa i konstrukcije nisu bile dovoljne. Preklapanje disciplina je možda razvodnilo arhitekturu, ali je obogatilo značenja.

ARHITEKTURA KAO SIMBOL - Kritičari i istoričari, koji su dokumentovali “opadanje popularnih simbola” u umetnosti, podržavali su ortodoksne moderne arhitekte koji su odbacili simbolizam forme kao izraz ili potvrdu sadržine: značenje po njim treba da se prenosi ne kroz aluziju na prethodno poznate forme, već kroz sadržinske, fizionomske karakteristike same forme. Stvaranje arhitektonske forme trebalo je da bude logičan proces, oslobođen od prizora iz prošlog iskustva, određen isključivo programom i konstrukcijom, povremeno potpomognut, kako to naghoveštava Alan Colquhoun, inuicijom.

Ali neki kritičari novijeg vremena podveli su pod sumnju nivo sadržaja koji je moguće postići kroz apstraktne forme. Drugi su se pokazali kao funkcionalisti, uprkos svojim protestima, obrazovali svoj formalni rečnik, zasnivajući ga uglavnom na tekućim umetničkim pravcima i na industrijskom vernakularu. Kasniji sledbenici, pogotovo iz perioda 1960-tih i 1970-tih godina, kao na primer grupa Archigram, uz slične proteste su se okrenuli pop umetnosti i svemirskoj industriji. Međutim, većina kritičara do danas je omalovažavala stalno prisutnu ikonologiju popularne komercijalne umetnosti, ubeđivački usmerenu heraldiku koja ispunjava naše okružje. A njihova teorija o “opoganjenju” simboličke arhitekture u eklekticizmu devetnaestog veka učinila ih je slepim prema vrednosti predstavne arhitekture, kao što su na primer, oglasi duž auto puteva.

ARHITEKTURA TIPSKIH JEDINICA - Naziv za arh. koje je nastala umnožavanjem jediničnih tipskih elemenata ili objekata. Ovakva primena jednog tipa građevina u arh. ili urban. kompoziciji, međutim, ne mora uvek da bude monotona. Usled nepravilnosti terena i pojedinih odstupanja od standardnih proporcija, javljaju se varijacije kojima se uspostavlja ravnoteža između ujednačenosti i različitosti.

ARHITEKTURA U KONTEKSTU - Arhitektura i kontekst, arhitektura u kontekstu, kontekstualni pristup, kontekstualizam kao stav i radna filozofija su nove duhovne orijentacije u arhitekturi i urbanizmu. Teškoća i lepota ove tematike je u njenoj dvojnosti, dvosmislenosti, ambigvitetu, prema rečima Roberta Venturija. Jer, odnos prema datoj fizičkoj okolini, naročito jednom naselju, ulici, trgu, susedstvu, već istorijskog prostora u kome je bar nekoliko prethodnih decenija, a ponekad i stoleća već postojala određena kulturna i graditeljska tradicija, jeste u isto vreme i slika celog našeg graditeljskog odnosa prema istoriji, jednoj od večitih i ključnih tema svakog graditeljskog stava, pa i ključa mnogih graditeljskih rezultata.

Imitacija fizičkog konteksta vodi nas u prenebregavanje novih slojeva kulture, novih potreba, novih konstrukcija, senzibiliteta, pa i ka negiranju bilo kakvog razvijenog i transformisanog identiteta. Potpuno odbijanje i bilo kakva relacija prema tom postojećem fizičkom kontekstu vdi nas napadnim modernističkim ili tehničkim formulama (ako već buldožer nije prethodno “rešio” celu stvar. Onaj bezmerni duhovni prostor “između” ova dva ekstrema i teško prihvatljiva stava je baš ono polje dejstva koje interesuje mnoge savremene teoretičare arhitekture.

Za Brenta Brolina, arhitektura u kontekstu zaokupljena je pitanjima arhitektonskog stila i problemima koji su prisutni kada se uspostavlja “rodovna” sličnost između objekata koji pripadaju različitim epohama i stilovima, a stoje jedan pored drugog. Takvo usklađivanje nije bilo od primarnog značaja za arhitekte u prvoj polovini Xxv. Moderna arhitektonska teorija je učila arhitekte da “suprotstavljaju” staro i novo, pre nego da ih čine vizuelno saglasnim.

ARHITEKTURA UBEĐIVANJA - Pojam je uveo i opisao Robert Venturi u knjizi “Pouke Las Vegasa”. Prema njemu, saobraćajna petlja i aerodrom, na primer, ostvaruju komunikaciju sa masama u pokretu, bilo da su to automobilisti ili pešaci, u svrhu efikasnosti i sigurnosti. Međutim, reči i simboli mogu da budu korišćeni u prostoru u svrhu komercijalnog ubeđivanja. Tako na primer, bliskoistočni bazar nema nikakvih natpisa; potez je praktično sav u natpisima. Kod bazara komunikacija se ostvaruje kroz blizinu. Duž njegovih uzanih prolaza, kupci mogu da opipaju i omirišu robu, a prodavac primenjuje neposredno usmeno ubeđivanje. U uskim ulicama srednjovekovnog grada, iako se pojavljuju natpisi, ubeđivanje se uglavnom vrši preko izgleda i mirisa, na pr. pravih kolača kroz vrata i prozore pekare. Na glavnoj ulici savremenog grada, izlozi za pešake duž trotoara i spoljni natpisi upravni na kolovoz za automobiliste gotovo podjednako dominiraju scenom.

ARHITEKTURA VISOKOG DIZAJNA - Učenje od popularne kulture ne uklanja arhitektu sa njegovog ili njenog položaja u visokoj kulturi. Ali ono može da promeni visoku kulturu kako bi je uđčinilo punijom razumevanja prema tekućim potrebama i problemima. Zato što visoka kultura i njeni kultisti imaju moć, čini nam se da arhitektura ljudi, onakva kakvu je oni sami žele (a ne kako je neki arhitektaodlučio da je čoveku potrebno), nema mnogo šanse protiv tzv. “velikih projekata” (gradske obnove) dok ne bude visila u akademiji i stoga bude prihvatljiva onima koji donose odluke. Pomaganje da se ovo desi je deo uloge arhitekte visokog dizajna kojem se ne moze prigovoriti; uz moralni prevrat kroz ironiju i primenu šale da bi se došlo do zbilje, on pruza oruzja umetnicima neautoritarnog temperamenta u društvenim situacijama koje im nisu po volji.

ARHITEKTURA, ARHITEKTONSKA DELATNOST - Arhitektonska delatnost predstavlja umeće izgradnje gradjevina sa svrhom stvaranja unutrašnjih organizovanih prostora namenjenih najrazličitijim potrebama čovekovog života i njegove aktivnosti. U skladu sa tim osnovni elementi arhitekture su: definisani unutrašnji arhitektonski prostor, namenjen odredjenoj svrski (stanovanju, radu, kretanju, odmoru, kulturnom životu, meditaciji, sahranjivanju itd.), i arhitektonsko telo, koje svojom konstruktivnom komponentom ostvaruje i zaštićuje spomenuti unutrašnji arhitektosnki prostor, a svojom kompoziciono-oblikovanom komponentom uskladjuje pojedine konstruktivne elemente (volumene, zidove, stubove,otvore itd.) te ih povezuje u harmoničnu celinu. Celovita arhitektonska kreacija sastoji se od rešenja dveju osnovnih grupa komponenata, od kojih je jedna tehničke prostorno-konstruktivne prirode, a druga je idejne i emotivne prostorno-doživljajne i oblikovno-doživljajne naravi.

Prva komponenta, koja odredjuje lokaciju i orijentaciju, organizuje i povezuje prostore te definiše kvantitete (veličine prostora, dimenzije konstrukcije), materijal, konstrukciju itd., rešava se na temelju analize funkcije objekta i statičke stabilnosti konstrukcije. Ovu analizu sprovodi autor na osnovu spoznaje zakonitosti u nizu društvenih, prirodnih i tehničkih nauka, kao što su nauka o razvoju i organizaciji ljudskog društva, biologija, statistika, nauka o projektovanju, nauka o konstrukcijama, nauka o čvrstoći materijala, statika i mnoge druge.

Druga komponenta, koja ostvaruje snagu izraza i harmonije, profil ili još više fizionomiju odredjenog objekta, komponenta u vrednosti koje se odražavaju idejnost i emotivnost, težnje i čuvstva jedne odredjene epohe društvenog razvoja na odredjenom tlu i unutar odredjene etiničko-političke celine, nastaje kao stvaralački umetnički odraz specifično spoznate objektivne životne stvarnosti, rešen na podlozi kreatorovih ličnih idejnih i emotivnih kvaliteta, a intenziviran dometom njegove stvaralačke snage interpretiranja. Rešavanje obe spomenute komponente u toku samog stvaralačkom procesa mora se razvijati i sazrevati sinhrono, i obe komponente moraju u kvalitetnom ostvarenju delovati jedinstveno. U suštini su analiza i kreativna definicija na području arhitektonskog stvaralaštva kompleksni procesi koji se temelje na dostignućima autorove naučne i umetničke spoznaje, a rezultati tog kreativnog procesa rastu do kvaliteta na bazi stvaralačke snage autorova talenta.

ARITMOLOŠKA SHEMATA - Naziv za arh. oblik, formu ili uzor koji sadrzi unutar sopstvene strukture posebno značenje koje je izraženo uz pomoć brojeva. Ovo značenje može da bude u domenu proporcija, veličina, oblika, strukture, odnosa ili međuzavisnosti.

ARTIKULACIJA (engl. articulation) - Arhitektonska kompozicija u kojoj su elementi i delovi gradjevine predstavljeni ili izraženi logično, jasno i konsistetno, sa jasnim mestima spajanja.

ARTIKULACIJA U ARHITEKTURI - Kako bi našli zamenu za ukras i eksplicitni simbolizam, arhitekti Moderne pribegavaju izobličavanju i prekomernoj artikulaciji. Upadljiva izobličenja u velikoj razmeri i “osetljiva” artikulacija u maloj razmeri stvaraju ekspresionizam, koji je često bez značenja i irelevantan, arhitektonska melodrama u kojoj biti progresivan znači izgledati ekstravagantno. Robert Venturi sa jedne strane, razmatra sve one stambene, građanske i institucionalne zgrade čije su tanane složenosti (stepenovane terase, “harmonika preseci” ili osnove i izgledi, konzolni bazilikalni krovovi, izbrazdane teksture i kontrafori ili potporni luci) skoro ravne grubom izobličavanju jednog kioska za hamburgere, ali im nedostaje komercijalni sadrzaj i zabavna okolina koji opravdavaju upadljivost njegove arhitekture. S druge strane, on analizira osetljivo artikulisane konstruktivne okvire i ispuste koji moduliraju fasadu, definišu unutrašnje prostore ili odrazavaju varijacije u sadrzaju. Ove “užurbane” izbođčine i suptilna udubljenja napravljena su radi razmere, ritma i punoće, ali su isto toliko beznađčajna i besmislena kao i bareljef pilastera renesansne palate (na koji liđče). Prema Venturiju, artikulisana arhitektura je danas kao “menuet u diskoteci”, jer, mozda u kontekstu kakofonije našeg stvarnog pejsaza, postajemo nestrpljivi prema bilo kakvom arhitektonskom detalju. Nadalje, osetljiva arh. je skup luksuz kojeg je bolje eliminisati, a arhitekta danas ne moze sebi dopustiti previše bukvalan spoj između forme i privremenih funkcija. Ukratko, dok su današnji oblici previše napadni u odnosu na svoju funkciju u okolini, današnji su detalji previše osetljivi u odnosu na ton te iste okoline. Međutim, u drugoj krajnosti, postoji individualna potreba za intimnošću i detaljima, kojoj dizajn Moderne nije izašao u susret.

ARTIZAM, TEHNIČKI (lat. ars umetnost) - virtuozno savladavanje tehničkih i formalnih elemenata, primena rafiniranih i rutiniranih izražajnih sredstava, kojom se često prikriva nedostatak invencije i individualnog stvaralačkog izraza.

ASANACIJA - Naziv za postupak u arhitekturi ili urbanizmu, tokom kojeg se vrši povraćaj izgubljenih konstruktivnih ili funkcionalnih karakteristika jednog arhitektonskog objekta ili jedne uraben strukture. Konstruktivna asanacija predstavlja ponovno uspostavljanje izgubljenih konstruktivnih karakteristika jednog arhitektonskog objekta. Funkcionalna asanacija predstavlja povratak prethodnih funkcionlanih karakteristika jednog objekta ili urabane celine. Urbana asanacija čini povratak ili uspostavljanje novih prostorno-urbanih karakteristika jedne urbane strukture.

ASIMETRIJA (grč. asummetria, asymmetria: nesklad, nesrazmera; engl. asymmetry) - Nije identično sa obe strane centralne ose. Suprotnost simetriji, t. j. nejednak odnos količina (kvantiteta), odnosno oblika obzirom na obostrani smeštaj oko jedne osovine ili tačke. U arh. se koristi radi postizanja posebnog ritma, oživljavanja masa ili površina. Asimetrija po sebi ne znači negaciju formalno shvaćene celovitosti deloa. Ona mora proisticati iz karaktera i sklopa prostornih elemenata koji sudeluju u formiranju kompozicije kao prostorne koncepcije dela. Asimetrija odražava složenost i raznovrsnost programa, ona napušta statičnost i zatvorenost oblika i unosi više bogatstva u odnose između delova i celine.

ASIMILACIJA U ARHITEKTURI - Pojam se odnosi na delovanje čovekovog organizma u prostoru na okolne stvari, nasuprot akomodaciji koja predstavlja menjanje samog čoveka i njegovih osobina, u skladu sa prostorom i sredinom u kojoj se nalazi.

ATRIBUCIJA, ARHITEKTONSKA (lat. attribuere: dodavati, pridavati) - U arh. pripisivanje nekog dela odr. epohi, stilu, školi, arhitekti, na osnovi izrazitih umetničkih karakteristika samog dela ili na osnovu istorijskih podataka. A. često može biti nepouzdana.

ATRIBUT (lat. attributum: pridodano, pridodeljeno, pripisano; engl. attribute) - 1. U opštem značenju svojstvo, odlika. U arh. objekat ili predmet koji obeležava neko lice ili pojam i služi kao znak raspoznavanja. 2. Simbolički objekat koji se koriistio da označi, identifikuje određenog sveca ili božanstvo. 3. Atributi u arhitekturi predstavljaju svojstva elemenata sistema, osobine okoje nam omogućavaju da ih identifikujemo i razlikujemo. Svojstva elemenata mogu se uzimati i iskazivati sa raznih vidova (fizičkih, hemijskih, supstancijalnih, funkcionalnih, ekonomskih i dr.) što je u zavisnosti od interesa istraživanja, posmatranja i prirode zadataka koje smo postavili. “Analizirati neki sistem znači polagati računa o njegovom unutrašnjem funkcionisanju, tj. o funkciji koju svaki element ima u svom sistemu”, navodi Levi-Stross. Promenom koncepcije menjaju se i atributi, tj. svojstva elemenata se uzimaju prema krirterijumima zadatka. Iste strukture elemenata u različitim sistemima u “kompozicijama” dobijaju osobene i odgovarajuće atribute zbog čega oni utiču na kvalitativnu stranu sistema.

ATRIBUT U ARHITEKTURI - Objekat koji izražava autoritet ili karakter ličnosti (mitološke i dr.) ili božanstva, a koji se upotrebljava da sugeriše namenu i upotrebu jedne građevine. Tako na primer, lira areprezentuje Apolona, golub Veneru, trozubac Neptuna i dr. Tako, lire pronalazimo u koncertnim dvoranama a trozupce na građevinama i objektima koji su imali veze sa moreplovstvom.

AUTODIDAKT (grč. autoz, autos: sam i didaktoz, didaktos: koji uči) - čovek, posebno arhitekt koji je stekao znanje, izučio veštinu, uputio se u umetnost ili nauku samostalnim studijama, bez pomoći škola i učitelja. Mnogi veliki arhitekti bili su autodidakti.

AUTOHTONA ARHITEKTURA - originalna arh., nastala na određenom tlu bez stranog uticaja. A.a. pripada narodnoj kulturi, proizašloj i vezanoj za razvoj iz daleke prošlosti.

AUTOMATIZACIJA U ARHITEKTURI - Predstavlja uvođenje u ciklus industrijske proizvodnje mehaničkih organizama sposobnih da vrše prilično složene radnje učenja, kontrole, izbora, zamenjujući ljudski rad i onda kad on zalazi u oblasti intelekta. Društveni odjeci a. bili su predmet studija i razmatranja, optimističkih ili čak onih apokaliptičkih shvatanja, ističući prolazni i nesigurni karakter sadašnjih proizvodnih metoda i otvarajući nove iznenađujuće perspektive u oblasti rada. Na kratke staze, a. znači i oslobađanje velike mase radnika i rađanje one alarmantne pojave koja je definisana kao tehnološka nezaposlenost.

Pojava automatizacije, svedena na svoje prave dimenzije fenomena koji se postepeno može kontrolisati pomoću političkog prisustva čoveka, upotpunosti obuzima i vokaciju arhitektonske i urbanističke kulture, kako iz potrebe za opštim planiranjem, tako i zbog novih problema koji se nameću. U vezi sa uticajem koji a. može da ima na proizvodna sredstva i na oblik proizvoda, govorilo se o potrebi za jednim ogromnim redesignom u kojem će odlučujuću ulogu imati estetska tačka gledišta. Ali pored toga povećanje produktivnosti građ. industrije otvara nove operativne horizonte.

AUTOMATIZAM U ARHITEKTURI - 1. U smislu procesa arh. stvaranja, predstavlja autonatsko, nesvesno korišćenje određenih arhitektonskih formi da bi se dobila popuno nova, nepoznata arhitektonska kompozicija. A. u projektovanju se primenjuje poput automatizma u crtanju, kada se pojedine forme izdvajaju iz nesvesnog bića stvaraoca. 2. U savremenoj proizvodnji arh. objekata, automatizam je ponekad predstavljen u smislu čestog ponavljanja i prenošenja arh. elemenata, što rezultuje banalnošću i neinventivnošću oblika. 3. Pojam se ponekad pogrešno koristi da bi se objasnio automatski proces proizvodnje arh. elemenata. 4. Kod savremenih arh. objekata, automatizam predstavlja sistem njihovog automatskog funkcionisanja i kontrole njihovih funkcija.

AUTONOMNA ARHITEKTURA - Naziv za arh. objekte ili delove arh. objekata koji funkcionišu sami za sebe, izdvojeni iz celine arh. kompozicije.

AUTORITARNA ARHITEKTURA - Naziv za arhitekturu snažnih arhitektonskih stilova, koja je uticala na opšti arhitektonski stav jednog vremena, kao i na dalji razvoj arhitekture uopšte.

AUTORSKO PRAVO - isključivo pravo autora da može moralno i ekonomski iskorišćavati svoje duhovne tvorevine.

AVANGARDA, ARHITEKTONSKA - Naziv se koristi da bi predstavio i naznačio prethodnicu jednog arhitektonskog pokreta ili stila. Arhitektonsku avangardu predstavljaju pojedinci ili grupe koje po prvi put donose odredjene nove ideje i nove stavove u arhitektonskoj teroriji i praksi. Značajni avangardistički pokreti u istoriji arhitekture bili su svakako humanizam i renesansa, ruski konstruktivizam, pokret moderne arhitekture ili prethodnih decenija post moderna arhitektura. U osnovi, svaki novi pokret predstavlja u izvesnom smilu avangardu.


 

Komentari: 0

Vezane kategorije


TEKSTOVI /iz kategorije/


Anketa

Kojom vrstom toplotne izolacije je izolovan vaš stan/kuća?
Mićo 20.11.2019.
Ko to kaže da je most graditi pored mosta j...
Invekta 18.11.2019.
Odlično rešenje, olakšava posao, a efekti s...
boki 14.11.2019.
kao prvo idealno ravnih dasaka iz paleta je...
Nemanja Rodić 05.11.2019.
Bravo,molim vas da pošaljete ekipu da okrpi...
Maja 19.10.2019.
Gde mogu da nabavim ovakav beton? I po koj...